Хитай һөкүмитиниң “диний радикаллиқ” ниң аламәтлирини бәлгиләп чиқиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2014.12.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qeshqer-heytgah-afp.jpg Қәшқәр һейтгаһ мәсчитиниң намаздин кейинки көрүнүши. 2012-Йили 1-июл.
Photononstop

Хитай һөкүмити “қанунсиз диний паалийәтләргә зәрбә бериш” дегән нам астида уйғур елида динниң әң асасий шәртлирини ада қиливатқан кишиләрниму қара тизимликкә елип зәрбә берип кәлгән иди.

Йеқинда, даириләр гуманлиқ “диний радикал” унсурларни қанун органлириға паш қилиш тоғрилиқ пәрман чиқарғанда, диний радикаллиқниң 75 хил аламитини бәлгиләп чиққан. Уйғурларниң сөзләш, китаб көрүш, интернетқа еришиш вә һәтта нәрсә-керәк сетивелишқичә болған барлиқ һәрикәтлири тәқиб қилиниватқанлиқини көрситип беридиған бу бәлгилимә көзәткүчиләрниң диққитини қозғиди. Вашингтон почтиси бу һәқтә елан қилған мақалисидә бу бәлгилимиләрниң сақчиларниң техиму көп уйғурларни тутқун қилишқа баһанә болуп бериватқанлиқини билдүргән.

Үрүмчи шәһири йеқинда мәхсус қанун-низамнамә бәлгиләп, аммиви сорунларда дини йосунда кийинишни чәклигән иди. Охшаш вақитта бөртала областлиқ һөкүмәт үндидардики һесаби арқилиқ “диний радикаллиқ” ниң 75 хил ипадисини елан қилип, бу хил аламәтләр көрүлгән кишиләрни дәрһал қанун органлириға мәлум қилишни буйруған. Вашингтон почтиси бу һәқтики мақалисидә, уйғур аяллири үчүн мусулман болғанлиқи үчүн бешини орап йүрүшниңму тутқун қилиниш сәвәбигә айланғанлиқини баян қилған. Униңда ейтилишичә, уйғур елидики сақчи даирилири чиқарған диний радикаллиқниң 75 хил ипадисидә диний радикал мәзмундики материялларни көрүш, радикал тор бәтләрни зиярәт қилиш, уларни һәмбәһирләштин тартип, бешини ораш, һарақ ичиштин қол үзүшкичә болған нурғун маддилар йәр алған.

Техиму қизиқарлиқи, чиқирилған бу маддилар арисида йәр-җайлирини, қой-калилирини сәвәбсиз сетивәткәнләрму гуманлиқлар тизимликигә киргүзүлгән болуп, юқириқилар бу кишиләрниң адәм бомба һуҗуми пилан қиливатқан болуши мумкинликини көрситип беридикән. Өйидә нурғун йемәкликләрни запас йиғивелишму бу өйдә мәхпий гуруппа яки бирәр җайға улишидиған мәхпий тонел болуш еһтималлиқиниң ипадиси дәп қаралған. Униңда йәнә, қошна кәнттә диний паалийәткә қатнишиш, өйидә кариват сани җиқ болуш, өйигә зиярәткә келидиған адәмниң сани көп болушму гуманлиқ дәп тилға елинғандин башқа, қол мускуллирини чениқтуридиған еғирлиқ, бокс пәлийи, хәритә, компас, дурбун, арғамча, чедир, қатарлиқларни сетивелишму “диний радикаллиқ” ниң аламити қатарида көрситилгән вә мушундақ гуманлиқ әһваллар байқалғанда дәрһал сақчиға паш қилиш тәләп қилинған.

Вашингтон почтиси хәвиридә, хитайниң мушундақ полаттәк қаттиқ түзүмлириниң уйғурлар арисида узундин буян мәвҗут болуп келиватқан мустәқиллиқ һәрикәтлирини техиму күчәйтивәткәнликини, йеқинқи йиллардин буян бу һәрикәтләрниң зораванлиқ түсини елишқа башлиғанлиқини ейтқан. Униңда мундақ дейилгән:
-Зораванлиқ вәқәлири көпәйгәнсери, һөкүмәт уйғурларни консерватип исламдин қол үзүшкә, яки мундақчә ейтқанда исламдин бирақла қол үзүшкә мәҗбурлимақта. Һөкүмәт ишчи-хизмәтчи вә кадирларниң һәтта мәсчитигә беришини чәкләш билән биргә, уларниң рози тутқан-тутмиғанлиқиниму тәкшүриду. Диний радикалларни тепиш баһаниси билән кишиләрниң өйлирини бирму-бир кирип тәкшүриду. Йеқинда аялларниң чүмбәл артишини чәклишиму һөкүмәтниң мана мушу хил урунушлириниң бир парчиси. Анализчилар һөкүмәтниң чекидин ашқан бу тәдбирлириниң наразилиқ вә қаршилиқ кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини вә нәтиҗидә сақчиларға уйғурларни тутқун қилишқа техиму көп баһанә яритип беридиғанлиқини, буниң әлвәттә техиму көп наразилиқ яритидиғанлиқини билдүрмәктә.

Вашингтон почтиси гезити бу һәқтә уйғур ели көзәткүчиси җәймис лейбондниң сөзини нәқил қилған болуп, у бир қисим символлар арқилиқ радикаллиқни тепип чиқишқа урунушни “толиму қопаллиқ” дегән. У сөзидә, “бу, мундақчә ейтқанда ерқчилиқниң йәнә бир хил ипадиси вә буниң нәтиҗиси тәбиий һалда қаршилиқтур” дегән.

15-Декабир күни әл-җәзирә қанилиниң хәвәрләр ториму бир мақалә елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға зәрбә беришни хәлқаралаштурушқа урунуватқанлиқини билдүрди. Алдинқи күни, хитай һөкүмәт таратқулири 300 гә йеқин уйғурниң сүрийәдә урушқа қатнишиватқанлиқини илгири сүргән иди. Хитайниң йәр шари вақти гезити һечқандақ мәнбә яки пакит көрсәтмәй туруп елан қилған мақалисидә, нурғун көзәткүчиләр тәрипидин һәқиқәтән мәвҗут яки мәвҗут әмәсликиму талаш-тартиш қилиниватқан “шәрқий түркистан ислам һәрикити” әзалири түркийә арқилиқ сүрийәгә кирип урушқа қатнишиватиду, дегән. Әл-җәзирә тори бу һәқтики хәвиридә, хитай һөкүмитиниң өзиниң америка қатарлиқ ғәрб әллириниң бирликтә “ирақ-шам ислам дөлити” тәшкилатиға зәрбә бериш һәрикитини қоллайдиғанлиқини җакарлиғанға тоғрилап туруп, 300 нәпәр уйғурниң исис тәшкилати қармиқида уруш қиливатқанлиқини илгири сүргәнликигә диққәт тартқан вә “көзәткүчиләр хитайниң уйғурларға зәрбә бериштә хәлқара қоллашқа еришишни арзу қиливатқанлиқини мөлчәрлимәктә” дәп баян қилған.

Хәвәрдә, җорҗ вашингтон университетиниң оқутқучиси, профессор шан робертсниң мулаһизисигә йәр берилгән. Шан робертес бундақ тактикини хитай һөкүмитиниң 11-сентәбир вәқәсидин кейинму қолланғанлиқини, у чағдики боз һөкүмити дәсләптә хитайниң террорлуққа қарши урушини қоллайдиғанлиқини алдирап җакарлап қойған болсиму, бирақ кейин әһвални байқиғандин кейин позитсийисини өзгәрткәнликини ейтқан.

Әл җәзирәниң ейтишичә, хитайниң илгири хәлқаралиқ мәсилиләрдә давамлиқ “башқиларниң ички ишлириға арилашмаслиқ” тин ибарәт пассип позитсийә тутуп кәлгәнликини нәзәргә алғанда, бу нөвәт униң исис тәшкилатиға қарши қораллиқ зәрбә беришни қоллайдиғанлиқини ипадә қилишини бир йеңилиқ, дәп қарашқа болсиму, бирақ шан робертс сөзидә, “хитай һөкүмитиниң уйғурлар билән болған ички мәсилилирини хәлқаралиқ мәсилиләргә четивелишиниң бәлким уларға өзиниң кишилик һоқуқ хатирисидики әйиблирини йошуруш пурсити яритип бериши мумкинлики” ни агаһландурған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.