Xitay hökümitining “Diniy radikalliq” ning alametlirini belgilep chiqishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz irade
2014.12.16
qeshqer-heytgah-afp.jpg Qeshqer héytgah meschitining namazdin kéyinki körünüshi. 2012-Yili 1-iyul.
Photononstop

Xitay hökümiti “Qanunsiz diniy pa'aliyetlerge zerbe bérish” dégen nam astida Uyghur élida dinning eng asasiy shertlirini ada qiliwatqan kishilernimu qara tizimlikke élip zerbe bérip kelgen idi.

Yéqinda, da'iriler gumanliq “Diniy radikal” unsurlarni qanun organlirigha pash qilish toghriliq perman chiqarghanda, diniy radikalliqning 75 xil alamitini belgilep chiqqan. Uyghurlarning sözlesh, kitab körüsh, intérnétqa érishish we hetta nerse-kérek sétiwélishqiche bolghan barliq heriketliri teqib qiliniwatqanliqini körsitip béridighan bu belgilime közetküchilerning diqqitini qozghidi. Washin'gton pochtisi bu heqte élan qilghan maqaliside bu belgilimilerning saqchilarning téximu köp Uyghurlarni tutqun qilishqa bahane bolup bériwatqanliqini bildürgen.

Ürümchi shehiri yéqinda mexsus qanun-nizamname belgilep, ammiwi sorunlarda dini yosunda kiyinishni chekligen idi. Oxshash waqitta börtala oblastliq hökümet ündidardiki hésabi arqiliq “Diniy radikalliq” ning 75 xil ipadisini élan qilip, bu xil alametler körülgen kishilerni derhal qanun organlirigha melum qilishni buyrughan. Washin'gton pochtisi bu heqtiki maqaliside, Uyghur ayalliri üchün musulman bolghanliqi üchün béshini orap yürüshningmu tutqun qilinish sewebige aylan'ghanliqini bayan qilghan. Uningda éytilishiche, Uyghur élidiki saqchi da'iriliri chiqarghan diniy radikalliqning 75 xil ipadiside diniy radikal mezmundiki matériyallarni körüsh, radikal tor betlerni ziyaret qilish, ularni hembehirleshtin tartip, béshini orash, haraq ichishtin qol üzüshkiche bolghan nurghun maddilar yer alghan.

Téximu qiziqarliqi, chiqirilghan bu maddilar arisida yer-jaylirini, qoy-kalilirini sewebsiz sétiwetkenlermu gumanliqlar tizimlikige kirgüzülgen bolup, yuqiriqilar bu kishilerning adem bomba hujumi pilan qiliwatqan bolushi mumkinlikini körsitip béridiken. Öyide nurghun yémekliklerni zapas yighiwélishmu bu öyde mexpiy guruppa yaki birer jaygha ulishidighan mexpiy tonél bolush éhtimalliqining ipadisi dep qaralghan. Uningda yene, qoshna kentte diniy pa'aliyetke qatnishish, öyide kariwat sani jiq bolush, öyige ziyaretke kélidighan ademning sani köp bolushmu gumanliq dep tilgha élin'ghandin bashqa, qol muskullirini chéniqturidighan éghirliq, boks peliyi, xerite, kompas, durbun, arghamcha, chédir, qatarliqlarni sétiwélishmu “Diniy radikalliq” ning alamiti qatarida körsitilgen we mushundaq gumanliq ehwallar bayqalghanda derhal saqchigha pash qilish telep qilin'ghan.

Washin'gton pochtisi xewiride, xitayning mushundaq polattek qattiq tüzümlirining Uyghurlar arisida uzundin buyan mewjut bolup kéliwatqan musteqilliq heriketlirini téximu kücheytiwetkenlikini, yéqinqi yillardin buyan bu heriketlerning zorawanliq tüsini élishqa bashlighanliqini éytqan. Uningda mundaq déyilgen:
-Zorawanliq weqeliri köpeygenséri, hökümet Uyghurlarni konsérwatip islamdin qol üzüshke, yaki mundaqche éytqanda islamdin biraqla qol üzüshke mejburlimaqta. Hökümet ishchi-xizmetchi we kadirlarning hetta meschitige bérishini cheklesh bilen birge, ularning rozi tutqan-tutmighanliqinimu tekshüridu. Diniy radikallarni tépish bahanisi bilen kishilerning öylirini birmu-bir kirip tekshüridu. Yéqinda ayallarning chümbel artishini cheklishimu hökümetning mana mushu xil urunushlirining bir parchisi. Analizchilar hökümetning chékidin ashqan bu tedbirlirining naraziliq we qarshiliq keltürüp chiqiridighanliqini we netijide saqchilargha Uyghurlarni tutqun qilishqa téximu köp bahane yaritip béridighanliqini, buning elwette téximu köp naraziliq yaritidighanliqini bildürmekte.

Washin'gton pochtisi géziti bu heqte Uyghur éli közetküchisi jeymis léybondning sözini neqil qilghan bolup, u bir qisim simwollar arqiliq radikalliqni tépip chiqishqa urunushni “Tolimu qopalliq” dégen. U sözide, “Bu, mundaqche éytqanda érqchiliqning yene bir xil ipadisi we buning netijisi tebi'iy halda qarshiliqtur” dégen.

15-Dékabir küni el-jezire qanilining xewerler torimu bir maqale élan qilip, xitay hökümitining Uyghurlargha zerbe bérishni xelq'aralashturushqa urunuwatqanliqini bildürdi. Aldinqi küni, xitay hökümet taratquliri 300 ge yéqin Uyghurning süriyede urushqa qatnishiwatqanliqini ilgiri sürgen idi. Xitayning yer shari waqti géziti héchqandaq menbe yaki pakit körsetmey turup élan qilghan maqaliside, nurghun közetküchiler teripidin heqiqeten mewjut yaki mewjut emeslikimu talash-tartish qiliniwatqan “Sherqiy türkistan islam herikiti” ezaliri türkiye arqiliq süriyege kirip urushqa qatnishiwatidu, dégen. El-jezire tori bu heqtiki xewiride, xitay hökümitining özining amérika qatarliq gherb ellirining birlikte “Iraq-sham islam döliti” teshkilatigha zerbe bérish herikitini qollaydighanliqini jakarlighan'gha toghrilap turup, 300 neper Uyghurning isis teshkilati qarmiqida urush qiliwatqanliqini ilgiri sürgenlikige diqqet tartqan we “Közetküchiler xitayning Uyghurlargha zerbe bérishte xelq'ara qollashqa érishishni arzu qiliwatqanliqini mölcherlimekte” dep bayan qilghan.

Xewerde, jorj washin'gton uniwérsitétining oqutquchisi, proféssor shan robértsning mulahizisige yer bérilgen. Shan robértés bundaq taktikini xitay hökümitining 11-séntebir weqesidin kéyinmu qollan'ghanliqini, u chaghdiki boz hökümiti deslepte xitayning térrorluqqa qarshi urushini qollaydighanliqini aldirap jakarlap qoyghan bolsimu, biraq kéyin ehwalni bayqighandin kéyin pozitsiyisini özgertkenlikini éytqan.

El jezirening éytishiche, xitayning ilgiri xelq'araliq mesililerde dawamliq “Bashqilarning ichki ishlirigha arilashmasliq” tin ibaret passip pozitsiye tutup kelgenlikini nezerge alghanda, bu nöwet uning isis teshkilatigha qarshi qoralliq zerbe bérishni qollaydighanliqini ipade qilishini bir yéngiliq, dep qarashqa bolsimu, biraq shan robérts sözide, “Xitay hökümitining Uyghurlar bilen bolghan ichki mesililirini xelq'araliq mesililerge chétiwélishining belkim ulargha özining kishilik hoquq xatirisidiki eyiblirini yoshurush pursiti yaritip bérishi mumkinliki” ni agahlandurghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.