Дуня уйғур қурултийиниң б д т дики паалийәтлири

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017.03.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bdt-yighin-dolqun-eysa-peter.jpg Д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 34-нөвәтлик йиғинида. 2017-Йили 13-март, җәнвә.
RFA/Ekrem

Д у қ баш катипи долқун әйса вә қурултай программа йетәкчиси петир қатарлиқ вәкилләрниң б д т дики бир һәптилик паалийити җәнвәдә башланди.

Шиветсарийәниң җәнвә шәһиридики б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 34-нөвәтлик йиғиниға уйғурларға вакалитән қатнишиватқан д у қ баш катипи долқун әйса вә қурултайниң программа йетәкчиси петир ирвен әпәндиләрниң бир һәптилик паалийити 10-марттин башлап елип берилған болуп, рәсмий йиғин вә учришиш паалийәтлири 13-март чүштин бурун б д т кишилик һоқуқ кеңиши алий комиссарлиқи бинаси җайлашқан велсон мәркизидә башланди.

Д у қ рәһбәрлириниң бәргән мәлуматиға асасланғанда, хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини омумйүзлүк көздин көчүрүш иши һәр 4, 5 йилда бир қетим күнтәртипкә келидиған болуп, алдинқи қетимлиқи 2013-йили елип берилған, келәр қетимлиқи болса 2018-йили елип берилмақчи. Б д т ниң бу йилқи йиғинида хитай мәсилиси нуқтилиқ музакирә қилинмиған болсиму, хитай вә уйғурларға мунасивәтлик йиғинлар көпләп уюштурулған болғач, д у қ вәкиллириму мәзкур йиғинға тәклип қилинған һәмдә йиғинларда сөз һәққигә еришкән шундақла б д т ниң бир қисим юқири дәриҗилик рәһбәрлири билән көрүшүшкә келишкән иди. Бу программимизда йиғинниң уйғурларға мунасивәтлик қисимлиридинла қисқичә мәлуматлар беримиз.

Б д т ниң җәнвәдики хизмәт бинаси айрим-айрим икки орунға җайлашқан болуп, буниң бири, кишилик һоқуқ кеңиши алий комиссарлиқи хизмәт бинаси орунлашқан велсон мәркизи, йәнә бири, б д т ниң баш штаби җайлашқан хизмәт бинаси иди. Бу һәр бир орунниң бихәтәрлик тәкшүрүши вә бу орунларға кириш рәсмийәтлирини беҗириш мурәккәп һәм сәбир тәләп қилидиған ишқа айланған иди. Дуняниң һәрқайси әллиридин кәлгән миңларчә киши бу орунларда өчирәт сақлап кириш рухсәтнамисигә еришәтти. Рухсәтнамини қолға алғандин кейинму бир қанчә сақчи орнидин әстайидил тәкшүрүшләрдин өтүп, андин б д т ичигә қәдәм басалайтти. Әтигән саәт 5 билән орнидин турған д у қ вәкиллириму бу қәдәм басқучларни баштин көчүрүп, б д т хизмәт биналирида паалийәтлирини қанат яйдуруш пурсәтлиригә еришти.

Д у қ вәкиллири 13-март 4 чоң йиғинға тәклип қилинған болуп, алди билән әтигән саәт 9:30 өткәндә б д т ниң велсон мәркизидә уюштурулған тайландниң кишилик һоқуқ вәзийитини көздин көчүрүш йиғиниға сунулидиған тәклип лайиһиләр үстидә қарар елиш музакирисигә қатнашти.

Мәзкур музакирә йиғинида хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири федиратсиюни, хәлқара кәчүрүм тәшкилати, д у қ қатарлиқ 20 дин артуқ хәлқаралиқ тәшкилат пикир қатнаштурди. Д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди бу йиғинда тайланд һөкүмитиниң 2015-йили 7-айда 109 нәпәр уйғурни хитайға қайтуруп бериштәк хәлқара әһдинамиләргә вә б д т ниң мунасивәтлик низамлириға хилаплиқ қилғанлиқини әскәртип өтүп, һазирму тайландта туруватқан 60 нәпәр уйғурға инсаний муамилә қилиши зөрүрлүкини тәкитлиди, шуниң билән биргә, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң хитай зулмидин қечип чәтәлләрдә сәрсан болуп йүргән уйғур мусапирлириға игә чиқиши лазимлиқини алаһидә тәкитлиди.

Саәт 12:00 дә б д т баш штабида “хитай-пакистан иқтисадий каридори һәққидә мулаһизә” йиғини болуп өтти. Биз велсон мәркизидин б д т баш штабиға қарап чаптуқ.

Бу йиғинни пакистан тәвәликидики балучистанниң кишилик һоқуқ тәшкилати болған “балучиларниң авази” намлиқ тәшкилат билән башқа хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири бирликтә уюштурған болуп, йиғинда д у қ баш катипи долқун әйса әпәндиму нутуқ сөзләп, хитай һөкүмитиниң бу пиланиниң уйғур башлиқ көплигән милләтләрниң мәнпәәтини қурбан қилиш арқилиқ, хитай мәнпәәтини капаләткә игә қилидиған бир арқа көрүнүшкә игә икәнликини уйғур илида йүз бәргән вәқәләрни мисалға елип туруп көрситип өтти.

Бу йиғинға б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқиниң юқири дәриҗилик вәкиллири, бирқисим дөләтләрниң дипломатлири, сиясий көзәткүчиләр һәмдә 20 дин артуқ хәлқаралиқ тәшкилатларниң вәкиллири иштирак қилди. Йиғинда сөз алған һәрқайси әлләрдин кәлгән 7 нәпәр сиясийон вә мутәхәссис хитайниң “хитай-пакистан иқтисадий каридори” пәйда қилидиған сәлбий ақивәтләр үстидә тохталди. Улар пикирлиридә, хитайниң қәшқәрдин башланған бу истратегийилик пиланиниң уйғур, балучлар, кәшмирликләр, афғанлар вә таҗикларниң иқтисадий мәнпәәтигә четилидиғанлиқини, бу милләтләрниң иқтисадий мәнпәәтлири таҗавузға учрапла қалмай, миллий кимлики, игилик һоқуқи һәм мәдәнийәтлиригиму еғир тәһдитләр пәйда қилидиғанлиқини илгири сүрди.

Д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди йиғинда қилған сөзидә, хитайниң мәзкур пиланиниң таҗавузчилиқтәк арқа көрүнүшкә игә икәнликиниму әскәртип өтти.

Чүштин кейин саәт 14:00 дә, б д т кишилик һоқуқ кеңиши хадимлириниң хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин тайландниң кишилик һоқуқ хатириси һәққидә мәлумат елиш йиғини болди. Бу йиғин йәнә кишилик һоқуқ кеңишиниң баш штаби болған велсон мәркизидә чақирилди. Биз б д т баш штабидин велсон мәркизигә қарап чаптуқ.

Йиғинға б д т ниң 15 нәпәр вәкили билән д у қ ни өз ичигә алған 20 дин артуқ хәлқара тәшкилатниң вәкиллири қатнашти. Йиғин риясәтчиси тунҗи сөзни уйғурлар вәкилигә бәрди. Д у қ программа йетәкчиси питер ирвен әпәнди бу сорунда, 2015-йили тайландтин қайтурулған 109 уйғурниң хитайда еғир ақивәтләргә йолуққанлиқини һәмдә һазир тайланд түрмисидә яшаватқан 60 нәпәр уйғурниң ақивитиниң хәтәрлик һаләттә туруватқанлиқини оттуриға қойди.

Саәт 15:00 дә, велсон мәркизиниң чоң йиғин залида тайландтин кәлгән 48 нәпәр һөкүмәт вәкилини кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң соаллириға җаваб беришкә қисташ йиғини болуп өтти. Бу йиғинға б д т кишилик һоқуқ кеңиши хадимлири билән биргә, 200 дин артуқ һәрсаһә киши қатнашти. Тайланд вәкиллири йиғинда тайландниң кишилик һоқуқ вәзийитидики илгириләшләрни тонуштурди. Б д т вәкиллири болса, тайландтики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини оттуриға қойди вә тайланд даирилиридин җаваб беришни тәләп қилди. 3 Саәткә созулған бу йиғинда көплигән соал-җаваблар болуп өтти. Бирақ тайланд даирилири хитайға қайтурулған 109 нәпәр уйғур мәсилисидин өзлирини қачурди.

Д у қ вәкиллири бүгүн бир күн велсон мәркизи билән б д т баш штаби арисида қатрап йүрүп, уйғурлар мәсилисини көп қетим йиғин күнтәртипигә елип чиқиш пурситигә еришти. Йиғинниң вақитлири зич орунлаштурулған вә велсон мәркизи билән б д т баш штабиниң арилиқи узун болғач, йиғинларда сөз қилиш пурситини қачуруп қоймаслиқ үчүн д у қ вәкиллири әтигәндин кәчкичә җиддийчилик ичидә икки арида чепип йүрүп паалийәт елип беришқа мәҗбур болди.

Йиғин җәрянида д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди һәрбир пурсәтни чиң тутуп, дуняниң һәр йеридин кәлгән көплигән кишилик һоқуқ паалийәтчилири билән қисқа-қисқа сөһбәтләрдә болуп, уйғурлар мәсилисини чүшәндүрүш билән биргә, келәчәктә өз-ара һәмкарлишип паалийәтләр елип беришқа келишти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт