Dunya Uyghur qurultiyining b d t diki pa'aliyetliri

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017.03.14
bdt-yighin-dolqun-eysa-peter.jpg D u q bash katipi dolqun eysa ependi b d t kishilik hoquq kéngishining 34-nöwetlik yighinida. 2017-Yili 13-mart, jenwe.
RFA/Ekrem

D u q bash katipi dolqun eysa we qurultay programma yétekchisi pétir qatarliq wekillerning b d t diki bir heptilik pa'aliyiti jenwede bashlandi.

Shiwétsariyening jenwe shehiridiki b d t kishilik hoquq kéngishining 34-nöwetlik yighinigha Uyghurlargha wakaliten qatnishiwatqan d u q bash katipi dolqun eysa we qurultayning programma yétekchisi pétir irwén ependilerning bir heptilik pa'aliyiti 10-marttin bashlap élip bérilghan bolup, resmiy yighin we uchrishish pa'aliyetliri 13-mart chüshtin burun b d t kishilik hoquq kéngishi aliy komissarliqi binasi jaylashqan wélson merkizide bashlandi.

D u q rehberlirining bergen melumatigha asaslan'ghanda, xitayning kishilik hoquq xatirisini omumyüzlük közdin köchürüsh ishi her 4, 5 yilda bir qétim küntertipke kélidighan bolup, aldinqi qétimliqi 2013-yili élip bérilghan, kéler qétimliqi bolsa 2018-yili élip bérilmaqchi. B d t ning bu yilqi yighinida xitay mesilisi nuqtiliq muzakire qilinmighan bolsimu, xitay we Uyghurlargha munasiwetlik yighinlar köplep uyushturulghan bolghach, d u q wekillirimu mezkur yighin'gha teklip qilin'ghan hemde yighinlarda söz heqqige érishken shundaqla b d t ning bir qisim yuqiri derijilik rehberliri bilen körüshüshke kélishken idi. Bu programmimizda yighinning Uyghurlargha munasiwetlik qisimliridinla qisqiche melumatlar bérimiz.

B d t ning jenwediki xizmet binasi ayrim-ayrim ikki orun'gha jaylashqan bolup, buning biri, kishilik hoquq kéngishi aliy komissarliqi xizmet binasi orunlashqan wélson merkizi, yene biri, b d t ning bash shtabi jaylashqan xizmet binasi idi. Bu her bir orunning bixeterlik tekshürüshi we bu orunlargha kirish resmiyetlirini béjirish murekkep hem sebir telep qilidighan ishqa aylan'ghan idi. Dunyaning herqaysi elliridin kelgen minglarche kishi bu orunlarda öchiret saqlap kirish ruxsetnamisige érishetti. Ruxsetnamini qolgha alghandin kéyinmu bir qanche saqchi ornidin estayidil tekshürüshlerdin ötüp, andin b d t ichige qedem basalaytti. Etigen sa'et 5 bilen ornidin turghan d u q wekillirimu bu qedem basquchlarni bashtin köchürüp, b d t xizmet binalirida pa'aliyetlirini qanat yaydurush pursetlirige érishti.

D u q wekilliri 13-mart 4 chong yighin'gha teklip qilin'ghan bolup, aldi bilen etigen sa'et 9:30 ötkende b d t ning wélson merkizide uyushturulghan taylandning kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh yighinigha sunulidighan teklip layihiler üstide qarar élish muzakirisige qatnashti.

Mezkur muzakire yighinida xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri fédiratsiyuni, xelq'ara kechürüm teshkilati, d u q qatarliq 20 din artuq xelq'araliq teshkilat pikir qatnashturdi. D u q bash katipi dolqun eysa ependi bu yighinda tayland hökümitining 2015-yili 7-ayda 109 neper Uyghurni xitaygha qayturup bérishtek xelq'ara ehdinamilerge we b d t ning munasiwetlik nizamlirigha xilapliq qilghanliqini eskertip ötüp, hazirmu taylandta turuwatqan 60 neper Uyghurgha insaniy mu'amile qilishi zörürlükini tekitlidi, shuning bilen birge, b d t kishilik hoquq kéngishining xitay zulmidin qéchip chet'ellerde sersan bolup yürgen Uyghur musapirlirigha ige chiqishi lazimliqini alahide tekitlidi.

Sa'et 12:00 de b d t bash shtabida “Xitay-pakistan iqtisadiy karidori heqqide mulahize” yighini bolup ötti. Biz wélson merkizidin b d t bash shtabigha qarap chaptuq.

Bu yighinni pakistan tewelikidiki baluchistanning kishilik hoquq teshkilati bolghan “Baluchilarning awazi” namliq teshkilat bilen bashqa xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri birlikte uyushturghan bolup, yighinda d u q bash katipi dolqun eysa ependimu nutuq sözlep, xitay hökümitining bu pilanining Uyghur bashliq köpligen milletlerning menpe'etini qurban qilish arqiliq, xitay menpe'etini kapaletke ige qilidighan bir arqa körünüshke ige ikenlikini Uyghur ilida yüz bergen weqelerni misalgha élip turup körsitip ötti.

Bu yighin'gha b d t kishilik hoquq aliy komissarliqining yuqiri derijilik wekilliri, birqisim döletlerning diplomatliri, siyasiy közetküchiler hemde 20 din artuq xelq'araliq teshkilatlarning wekilliri ishtirak qildi. Yighinda söz alghan herqaysi ellerdin kelgen 7 neper siyasiyon we mutexessis xitayning “Xitay-pakistan iqtisadiy karidori” peyda qilidighan selbiy aqiwetler üstide toxtaldi. Ular pikirliride, xitayning qeshqerdin bashlan'ghan bu istratégiyilik pilanining Uyghur, baluchlar, keshmirlikler, afghanlar we tajiklarning iqtisadiy menpe'etige chétilidighanliqini, bu milletlerning iqtisadiy menpe'etliri tajawuzgha uchrapla qalmay, milliy kimliki, igilik hoquqi hem medeniyetlirigimu éghir tehditler peyda qilidighanliqini ilgiri sürdi.

D u q bash katipi dolqun eysa ependi yighinda qilghan sözide, xitayning mezkur pilanining tajawuzchiliqtek arqa körünüshke ige ikenlikinimu eskertip ötti.

Chüshtin kéyin sa'et 14:00 de, b d t kishilik hoquq kéngishi xadimlirining xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliridin taylandning kishilik hoquq xatirisi heqqide melumat élish yighini boldi. Bu yighin yene kishilik hoquq kéngishining bash shtabi bolghan wélson merkizide chaqirildi. Biz b d t bash shtabidin wélson merkizige qarap chaptuq.

Yighin'gha b d t ning 15 neper wekili bilen d u q ni öz ichige alghan 20 din artuq xelq'ara teshkilatning wekilliri qatnashti. Yighin riyasetchisi tunji sözni Uyghurlar wekilige berdi. D u q programma yétekchisi pitér irwén ependi bu sorunda, 2015-yili taylandtin qayturulghan 109 Uyghurning xitayda éghir aqiwetlerge yoluqqanliqini hemde hazir tayland türmiside yashawatqan 60 neper Uyghurning aqiwitining xeterlik halette turuwatqanliqini otturigha qoydi.

Sa'et 15:00 de, wélson merkizining chong yighin zalida taylandtin kelgen 48 neper hökümet wekilini kishilik hoquq teshkilatlirining so'allirigha jawab bérishke qistash yighini bolup ötti. Bu yighin'gha b d t kishilik hoquq kéngishi xadimliri bilen birge, 200 din artuq hersahe kishi qatnashti. Tayland wekilliri yighinda taylandning kishilik hoquq weziyitidiki ilgirileshlerni tonushturdi. B d t wekilliri bolsa, taylandtiki kishilik hoquq depsendichilikini otturigha qoydi we tayland da'iriliridin jawab bérishni telep qildi. 3 Sa'etke sozulghan bu yighinda köpligen so'al-jawablar bolup ötti. Biraq tayland da'iriliri xitaygha qayturulghan 109 neper Uyghur mesilisidin özlirini qachurdi.

D u q wekilliri bügün bir kün wélson merkizi bilen b d t bash shtabi arisida qatrap yürüp, Uyghurlar mesilisini köp qétim yighin küntertipige élip chiqish pursitige érishti. Yighinning waqitliri zich orunlashturulghan we wélson merkizi bilen b d t bash shtabining ariliqi uzun bolghach, yighinlarda söz qilish pursitini qachurup qoymasliq üchün d u q wekilliri etigendin kechkiche jiddiychilik ichide ikki arida chépip yürüp pa'aliyet élip bérishqa mejbur boldi.

Yighin jeryanida d u q bash katipi dolqun eysa ependi herbir pursetni ching tutup, dunyaning her yéridin kelgen köpligen kishilik hoquq pa'aliyetchiliri bilen qisqa-qisqa söhbetlerde bolup, Uyghurlar mesilisini chüshendürüsh bilen birge, kélechekte öz-ara hemkarliship pa'aliyetler élip bérishqa kélishti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.