Илшат һәсән: шәндуң уйғур елидики әң чоң булаңчи

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013.10.16
nur-bekri-wang-lechwan-pichillashmaqta.jpg Нур бәкри билән ваң ләчван пичирлашмақта. 2009-Йили 6-март, бейҗиң.
EyePress

Хитай уйғур елидики тәшвиқат вақитлирида шәндуң өлкисиниң йеңи бир нөвәтлик “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” хизмитиниң ишқа киришкәнлики һәққидики тәшвиқатлириға көпләп орун бәрмәктә.

Хәвәрләргә қариғанда мушу бир йил ичидила шәндуңниң қәшқәр вилайитидики йеңишәр, йопурға, мәкит наһийилиригә орунлашқан ширкәт-карханилириниң сани 184 кә йәткән болуп, җәмий 206 түрдә һәмкарлиқ келишими түзгән. Хитай нөвәттә буларниң һәр қайси саһәлиригә қаратқан ярдәм түрлириниң қәшқәр хәлқиниң алқишиға еришкәнликини баян қилмақта. Чәтәлләрдики уйғур зиялийлиридин сиясий анализчи илшат әпәнди болса шәндуң өлкисини “уйғур елидики әң чоң булаңчи” дәп мулаһизә қилди.

14-Өктәбир күни мәкит наһийисидә ечилған шәндуң-мәкит иқтисадий һәмкарлиқ йиғинидин ашкарилинишичә, шәндуң өлкисиниң йеңи бир нөвәтлик уйғур елигә қаратқан нишанлиқ ярдәм истратегийиси башланғандин буян, шәндуңниң йеңисар, йопурға, мәкит вә йеңишәрдин ибарәт қәшқәрниң төт наһийисигә йәрләшкән ширкәт вә карханилириниң сани 184 йәткән болуп, нефит-химийә, төмүр вә көмүр байлиқлирини ечиш, деһқанчилиқ, чарвичилиқ, доригәрлик, електр, пән-маарип, сәһийә, қатарлиқ 20 дин артуқ саһә һәм кәсипләр бойичә һәмкарлишиш келишимлирини түзгән.

Хитай 19 өлкә шәһәрниң уйғур елигә нишанлиқ ярдәм бериш истратегийисини йолға қоюштин илгирила, шәндуң хитай өлкилири ичидә уйғур елидә иқтисади һәрикити һәммидин күчлүк вә зор өлкә иди. “яшин” ториниң 2009-йили 3-июндики хәвиридә шәндуңниң уйғур елигә йәрләшкән завут карханилири саниниң 800 дин ашқанлиқи, бу карханиларниң канчилиқ, електр енергийә, нефит-химийә санаити, һарақ ишләпчиқиштин ибарәт кәсипләрни асас қилидиғанлиқи, уйғур елидики хитай кархана ширкәтлириниң 45% тин көпрәки, шәндуң өлкисиниң чоң вә оттура типтики карханилири игиләйдиғанлиқи көрситилгән иди. Немә сәвәбтин шәндуңниң уйғур елидики иқтисадий ечиш паалийәтлири башқа өлкиләргә қариғанда гәвдилик болуп кәлмәктә? бу соалға хитай мәтбуатлири шәндуңниң деңиз бойидики иқтисадий өлкә болғанлиқини җаваб қилип көрситиду. Әмма сиясий мулаһизичиләр буни 1991-йили шәндуң өлкә башлиқлиқидин уйғур аптоном райониға партком секретарлиқиға йөткәп келинип, 2009-йилиға қәдәр уйғур елидә 18 йил җаһан сүргән ваң лечуәнниң дәл шәндоңлуқ икәнлики билән бағлайду. Америкидики сиясий анализчи илшат һәсән әпәнди ваң лечуәнниң шәндуңниң уйғур елидики байлиқ булаңчилиқлириға васитичи болғанлиқи вә һазирға қәдәр давам қиливатқан булаңчилиқниң асасини тиклигүчи икәнликини көрсәтти.

Әмәлийәттә шәндуң өлкисиниң уйғур елидики сиясий иқтисадий вә нопус истратегийисиниң башлиниш дәврини бундин 60 йил илгири сүрүшкә болиду. Биңтуән тарихий материяллирида көрситилишичә, 1963-йили хитай һөкүмити 16 яштин 28 яшқичә болған 12 миң нәпәр шәндуңлуқ аялни уйғур елигә йөткәп, күйтүнни мәркәз қилған биңтуән ишләпчиқириш мәйданлириға орунлаштурған. Мана һазир уларниң иккинчи, үчинчи әвладлири уйғур елидә барғанчә йилтиз тартмақта, 60 йил бурун нопуси 200 миңға йәтмәйдиған уйғур елидики хитай биңтуәни 3 милйонға йеқин нопусқа игә бир кәсипләшкән иқтисадий гәвдигә айланди. Илшат һәсән әпәнди биңтуәнигә киришниң, шәндуңниң уйғур елидики нопус истратегийисиниң башлиниши икәнликини чүшәндүрүп өтти.

Ваң лечуән дәвридин тартипла хитай һөкүмити уйғур елидики сиясий иқтисадий истратегийисидә “бир қолда иқтисадий тәрәққиятни йәнә қолда сиясий муқимлиқни чиң тутуш” ни тәкитләп кәлмәктә, һалбуки мәйли 2000-йиллардики ғәрбни ечиш истратегийиси елип берилған вә яки 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин йолға қоюлуватқан 19 өлкиниң шинҗаңға нишанлиқ ярдәм истратегийиси давамида болсун, хитай өлкилириниң сиясий иқтисадий паалийәтлири күчәйгәндә уйғур елидә наразилиқ қаршилиқ һәрикәтлириму күчәйди һәм күчәймәктә.

Илшат һәсән әпәнди иқтисадий тәрәққият дейилгәндә,уйғур елидики бу хил тәрәққиятниң пәқәт хитай көчмәнлиригә мәнсуп болуватқанлиқи, уйғурларға мәнпәәт елип кәлмигәнликини, буни һазирға қадир давам қиливатқан түрлүк қаршилиқ наразилиқ һәрикәтлири өзидинла көрүвалғили болидиған һәқиқәт икәнликини баян қилди.

Юқиридики аваз улинишидин, мухбиримизниң илшат һәсән әпәнди билән шәндуң өлкисиниң уйғур елидики сиясий иқтисадий һәрикәтлири һәққидә елип барған сөһбитини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.