Ilshat hesen: shendung Uyghur élidiki eng chong bulangchi

Muxbirimiz gülchéhre
2013.10.16
nur-bekri-wang-lechwan-pichillashmaqta.jpg Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.
EyePress

Xitay Uyghur élidiki teshwiqat waqitlirida shendung ölkisining yéngi bir nöwetlik “Shinjanggha nishanliq yardem bérish” xizmitining ishqa kirishkenliki heqqidiki teshwiqatlirigha köplep orun bermekte.

Xewerlerge qarighanda mushu bir yil ichidila shendungning qeshqer wilayitidiki yéngisher, yopurgha, mekit nahiyilirige orunlashqan shirket-karxanilirining sani 184 ke yetken bolup, jem'iy 206 türde hemkarliq kélishimi tüzgen. Xitay nöwette bularning her qaysi sahelirige qaratqan yardem türlirining qeshqer xelqining alqishigha érishkenlikini bayan qilmaqta. Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliridin siyasiy analizchi ilshat ependi bolsa shendung ölkisini “Uyghur élidiki eng chong bulangchi” dep mulahize qildi.

14-Öktebir küni mekit nahiyiside échilghan shendung-mekit iqtisadiy hemkarliq yighinidin ashkarilinishiche, shendung ölkisining yéngi bir nöwetlik Uyghur élige qaratqan nishanliq yardem istratégiyisi bashlan'ghandin buyan, shendungning yéngisar, yopurgha, mekit we yéngisherdin ibaret qeshqerning töt nahiyisige yerleshken shirket we karxanilirining sani 184 yetken bolup, néfit-ximiye, tömür we kömür bayliqlirini échish, déhqanchiliq, charwichiliq, dorigerlik, éléktr, pen-ma'arip, sehiye, qatarliq 20 din artuq sahe hem kesipler boyiche hemkarlishish kélishimlirini tüzgen.

Xitay 19 ölke sheherning Uyghur élige nishanliq yardem bérish istratégiyisini yolgha qoyushtin ilgirila, shendung xitay ölkiliri ichide Uyghur élide iqtisadi herikiti hemmidin küchlük we zor ölke idi. “Yashin” torining 2009-yili 3-iyundiki xewiride shendungning Uyghur élige yerleshken zawut karxaniliri sanining 800 din ashqanliqi, bu karxanilarning kanchiliq, éléktr énérgiye, néfit-ximiye sana'iti, haraq ishlepchiqishtin ibaret kesiplerni asas qilidighanliqi, Uyghur élidiki xitay karxana shirketlirining 45% tin köpreki, shendung ölkisining chong we ottura tiptiki karxaniliri igileydighanliqi körsitilgen idi. Néme sewebtin shendungning Uyghur élidiki iqtisadiy échish pa'aliyetliri bashqa ölkilerge qarighanda gewdilik bolup kelmekte? bu so'algha xitay metbu'atliri shendungning déngiz boyidiki iqtisadiy ölke bolghanliqini jawab qilip körsitidu. Emma siyasiy mulahizichiler buni 1991-yili shendung ölke bashliqliqidin Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétarliqigha yötkep kélinip, 2009-yiligha qeder Uyghur élide 18 yil jahan sürgen wang léchu'enning del shendongluq ikenliki bilen baghlaydu. Amérikidiki siyasiy analizchi ilshat hesen ependi wang léchu'enning shendungning Uyghur élidiki bayliq bulangchiliqlirigha wasitichi bolghanliqi we hazirgha qeder dawam qiliwatqan bulangchiliqning asasini tikligüchi ikenlikini körsetti.

Emeliyette shendung ölkisining Uyghur élidiki siyasiy iqtisadiy we nopus istratégiyisining bashlinish dewrini bundin 60 yil ilgiri sürüshke bolidu. Bingtu'en tarixiy matériyallirida körsitilishiche, 1963-yili xitay hökümiti 16 yashtin 28 yashqiche bolghan 12 ming neper shendungluq ayalni Uyghur élige yötkep, küytünni merkez qilghan bingtu'en ishlepchiqirish meydanlirigha orunlashturghan. Mana hazir ularning ikkinchi, üchinchi ewladliri Uyghur élide barghanche yiltiz tartmaqta, 60 yil burun nopusi 200 minggha yetmeydighan Uyghur élidiki xitay bingtu'eni 3 milyon'gha yéqin nopusqa ige bir kesipleshken iqtisadiy gewdige aylandi. Ilshat hesen ependi bingtu'enige kirishning, shendungning Uyghur élidiki nopus istratégiyisining bashlinishi ikenlikini chüshendürüp ötti.

Wang léchu'en dewridin tartipla xitay hökümiti Uyghur élidiki siyasiy iqtisadiy istratégiyiside “Bir qolda iqtisadiy tereqqiyatni yene qolda siyasiy muqimliqni ching tutush” ni tekitlep kelmekte, halbuki meyli 2000-yillardiki gherbni échish istratégiyisi élip bérilghan we yaki 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin yolgha qoyuluwatqan 19 ölkining shinjanggha nishanliq yardem istratégiyisi dawamida bolsun, xitay ölkilirining siyasiy iqtisadiy pa'aliyetliri kücheygende Uyghur élide naraziliq qarshiliq heriketlirimu kücheydi hem kücheymekte.

Ilshat hesen ependi iqtisadiy tereqqiyat déyilgende,Uyghur élidiki bu xil tereqqiyatning peqet xitay köchmenlirige mensup boluwatqanliqi, Uyghurlargha menpe'et élip kelmigenlikini, buni hazirgha qadir dawam qiliwatqan türlük qarshiliq naraziliq heriketliri özidinla körüwalghili bolidighan heqiqet ikenlikini bayan qildi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, muxbirimizning ilshat hesen ependi bilen shendung ölkisining Uyghur élidiki siyasiy iqtisadiy heriketliri heqqide élip barghan söhbitini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.