Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning Uyghur diyari sepiride duch kelgenliri (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-19
Share
kiristine-adelxard-uyghurda-1.jpg Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxard(soldin ikkinchi)ning Uyghur bilen söhbetlishiwatqan körünüshi. (Xoten)
tagesschau.de Bétide élan qilin'ghan widéosidin süretke élin'ghan.

Gérmaniye a r d dölet téléwiziye qanilining béyjingdiki muxbiri kiristiné adélxard ishligen "Omumiy nazaret astida" namliq höjjetlik filim xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan basturush siyasiti, axbarat erkinlikige qoyuwatqan cheklimisi hemde chet'ellik muxbirlargha tutuwatqan pozitsiyisining qaysi derijige yetkenlikini ispatlaydighan delil süpitide zor diqqet qozghighan.

"Omumiy nazaret astida" namliq höjjetlik filimda Uyghurlarning omumyüzlük nazaret astida yashawatqanliqi, Uyghurlarning diniy, milliy kimlikige te'elluq pa'aliyetler bilen shughullinish erkinlikidin mehrum qiliniwatqanliqi bayan qilinidu.

Puqralar üstidiki bésimning éghirliqi kishilerni radikal qarshiliq yollirigha mejburlawatqanliqini eskertken kristiné xanim, "Omumiy nazaret astida" namliq bu filimda ana, kélin, oghuldin ibaret bir a'ile Uyghurning 2013-yili 28-öktebir tyen'enminde bénzin qachilan'ghan aptomobil arqiliq élip barghan partlitish weqesining neq meydan körünüshini diqqetke sunidu. Bu yerde yene, xitay saqchi we qoralliq qisimlirining Uyghur diyaridiki öy axturup "Uyghur radikal küchliri"ni tutqun qilish weqelirige a'it körünüshlergimu orun bérilidu. Xitay terep atalmish "Radikal küchler"ni tutqanda, a'ililerde qollinidighan ambur, etwirke, lomtömür, chéniqish eswabliri qatarliqlarni jinayet qoralliri hésabida jinayi delil qatarigha kirgüzüp tizip körsitidu.

Filimda eks ettürülishiche, muxbirlar özlirige sayidek egishiwéliwatqan xotendiki xitay jasuslirining tosqunluqi tüpeyli Uyghurlarni etrapliqraq ziyaret qilish meqsitige yitelmigendin kéyin xotenni tashlap, 28-iyul küni élishquda yüz bergen zor qetli'am weqesi heqqide melumat igilesh üchün ziyaretning 2-békiti bolghan yeken'ge qarap yolgha chiqidu. Yolgha chiqishtin ilgiri, ular xoten hökümet da'irilirining alayiten ular chüshken méhmanxanigha kélip, Uyghurlarni öz meyliche ziyaret qilmasliq toghrisidiki agahlandurushlirini anglashqa mejbur bolidu.

Melumki, chet'el muxbirlirining Uyghurlar mesilisini tilgha élishi, xitay da'irilirini eng rahetsiz qiliwatqan mesililerning biri. Firansiyelik muxbir ursula gotiyér xanimmu ötken yili 18-noyabir élan qilghan bir maqaliside, bay nahiyiside yüz bergen Uyghurlarning qarshiliq weqelirige nisbeten xitay hakimiyiti bilen oxshimaydighan qarashni otturigha qoyghanliqi üchün 2015-yili 31-dékabir küni béyjingdin heydep chiqirilip, xelq'arada zor ghulghuligha seweb bolghan idi. Firansiyediki xitayshunas mari holizman xanim bu heqte toxtilip: "Ursula xanim Uyghurlarning qarshiliq heriketliri bilen xitay tekitlewatqan térrorluqqa qarshi küresh otturisida ortaqliq yoqluqini ashkarilap qoyghanliqi seweblik xitayning naraziliqigha uchridi. Xitay bu arqiliq, özining Uyghurlargha heqsizliq qiliwatqanliqidin ibaret mahiyitini ashkarilap qoydi. Uyghurlarning öz medeniyet adetliri bilen yashash hoquqidin mehrum qéliniwatqanliqini hemme bilidu" dédi. U sözide, xitayning chet'ellik muxbirlargha tutuwatqan heqsiz mu'amilisining shi jinping textke chiqqandin kéyin téximu küchiyishke bashlighanliqini eskertti.

Gérmaniye yéshillar partiyisining brémin parlaméntidiki wekili antiyé grothér xanimmu yéqinda parlaméntta Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirining depsende qilinish mesilisi heqqide sözligen doklatida, xelq'ara kechürüm teshkilati, chégrasiz muxbirlar teshkilati we kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliqlarning Uyghurlar uchrawatqan zulumlardin sirt, xitaydiki adwokatlar, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we chet'ellik muxbirlarning barghanséri zor müshkülatlargha yoluquwatqanliqini delillewatqanliqini, Uyghur ilidiki kishilik hoquq depsendichilikige ige chiqishning zamani kelgenlikini tekitligen idi.

"Omumiy nazaret astida" namliq höjjetlik filimdiki körünüshke asaslan'ghanda, yeken nahiyisimu 4 kishilik chet'ellik bu ziyaretchiler guruppisini qarshi almaydu. Ular tajikistandin 200 kilométir yiraqqa jaylashqan bu yurtta yéqindila zor bir qetli'amning yüz bergenlikini anglighan. Ular yeken'ge ayaq bésipla xitay bixeterlik küchlirining nazariti astigha chüshüp qalidu. Bu yurttin bir Uyghur terjiman tapalmaydu. Chet'elliklerge terjiman bolghan, muxbirlargha yardem qilghan Uyghurlarning derhalla türlük balalargha yoluqidighanliqidin xewer tapidu.

Filimda yekende yüz bergen 28-iyul élishqu qetli'amidin ilgiri, déhqanlarning aldi bilen yéziliq hökümet binasigha ot qoyuwetkenliki, andin yüzligen Uyghur déhqanlirining qozghilip namayish qilghanliqi tilgha élinidu we ot qoyush weqesige da'ir neq meydan körünüshi körsitilidu. Arqidinla xitay qoralliq küchlirining Uyghur déhqanlirining öylirini qorshawgha élip, ularni teslim bolushqa ündewatqan körünüshlerge orun bérilidu. Biraq, bu weqelerning néme sewebtin yüz bergenliki, qandaq yüz bergenliki, qanchilik dawamlashqanliqi yenila sir pétiche qalidu. Aptor bu yerdiki basturushta 96 kishining qaza qilghanliqini eskertidu. "Gerche hökümet, bu qétimqi qozghilishqa qatnashqanlarning hemmisini 'térrorchilar' dep atap qirghin qilghan bolsimu, weqeni öz közi bilen körgen guwahchilar 'ölgüchilerning hemmisi déhqanlar idi' deydu" dégenlerni tilgha alidu.

Filimda, muxbirlar guruppisi shu küni kech yeken sheher merkizidiki "Xanish" méhmanxanisigha orunlashmaqchi bolidu. Biraq, méhmanxana xojayini chet'ellik muxbirlar kelgen haman aldi bilen saqchigha melum qilish zörürlükini, ulargha yataq bérishtin ilgiri saqchilarning ijazitige érishish lazimliqini éytip, saqchi idarisige téléfon qilidu. Shuhaman yétip kelgen xitay bixeterlik küchliri muxbirlargha yekende ziyaret élip bérishqa bolmaydighanliqini, yekenning alahide rayon ikenlikini éytidu. Muxbirning "Qandaq alahide rayon bu? bilsek bolamdu?" dégen so'alimu jawabsiz qalidu.

Xitay da'iriliri muxbirlargha yekende peqet bir kéche qonuwélishqila ruxset qilidu. Bashqa barliq pa'aliyetlirining cheklinidighanliqini éniq eskertidu. Kéchiche ularning yatiqi we méhmanxana da'irisi qattiq nazaret qilinidu. Etisi tang yorushi bilenla muxbirlarni yekendin chiqip kétishke qistaydu. Kristiné xanim hemrahlirini élip yekendin ayrilip, 200 kilométir yiraqliqtiki qeshqer shehirige qarap yol alidu. Paylaqchilarning aptomobilimu ulargha egiship mangidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.