Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning Uyghur éli sepiride duch kelgenliri (3)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxard Uyghur rayonini ziyaret qilish jeryanida xitay bixeterlik küchlirining qattiq nazaret qilishigha uchrighan. (Xoten)
Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxard Uyghur rayonini ziyaret qilish jeryanida xitay bixeterlik küchlirining qattiq nazaret qilishigha uchrighan. (Xoten)
tagesschau.de Bétide élan qilin'ghan widéosidin süretke élin'ghan.

Gérmaniye a r d dölet téléwiziye qanilining béyjingdiki muxbiri kiristiné adélxard ishligen "Omumiy nazaret astida" namliq höjjetlik filimda Uyghurlarning omumyüzlük nazaret astida yashawatqanliqi, Uyghurlarning diniy, milliy kimlikige te'elluq pa'aliyetler bilen shughullinish erkinlikidin mehrum qilin'ghanliqi teswirlinidu.

Filimda bayan qilinishiche, gérmaniyelik muxbirlarning yekendin qeshqerge qarap kéliwatqanliqidin aldin xewer tapqan qeshqer bixeterlik küchliri, ular bu tarixiy sheherdiki buzup-chéqishtin saqlinip qalghan axirqi bir qedimiy kochigha qedem bésishi hamanla ularning etrapida ünidu.

In'glizchini yaxshi bilidighan xitay bixeterlik orginining Uyghur xadimliridin biri kinishkisini körsitip turup "Qeshqerdiki kona restilerni, neqishliq öylerni, sheherning herxil körünüshlirini filimgha alsanglar bolidu. Biraq, birlirini ziyaret qilmaqchi bolsanglar, choqum aldi bilen hökümetning ijazitini élishinglar kérek" deydu. Bu xadim yene özi bilen birge kelgen ikki neper xitay bixeterlik xadimini ima qilip "Mana bularning wezipisi chet'ellik muxbirlar bilen munasiwetlik. Siler yene ularning aghzigha qarishinglar kérek" deydu.

Kristiné xanimning filimda tilgha élishiche, xitay bixeterlik orginining bu üch neper xadimi ularni kéche‏- kündüz nazaret qilidu. U sözide, Uyghur medeniyiti we en'enisining türlük namayendiliri, Uyghur folklorining yarqin örnekliri bilen tolghan qeshqerning sayahetchilerni özige magnittek tartiwatqanliqini, biraq ularning bu tupraqta yashawatqan xelqni chüshinish pursetliridin mehrumliqini tekitleydu.

"Omumiy nazaret astida" namliq filimda bayan qilinishiche, muxbirlar qeshqerde addiy sheher ahalilirini ziyaret qilish meqsitige yitelmigendin kéyin, xitay da'irilirining ijaziti bilen héytgah meschitining imami abduqadir sawutni ziyaret qilidu. Abduqadir sawut bolsa, 2014-yili 30-iyul qestlep öltürülgen héytgah meschitining sabiq imami jüme tahirdin kéyin bu meschitke hökümet teripidin teyinlen'gen yene bir imam bolup, u muxbirlargha qeshqerde her millet xelqining inaq-ittipaq yashawatqanliqini, diniy erkinlikning kapaletke ige ikenlikini sözlep béridu. Bu chaghda héytgah meschitining ichide élip bérilghan bu söhbet soruni 8 neper xitay bixeterlik xadimlirining nazariti astigha élinidu. Kristiné xanim bu söhbet heqqide toxtalghanda, xitay hökümitining diniy bésimlirining Uyghur wetinide izchil dawam qiliwatqanliqini tekitlep, abduqadir sawutni: "Hökümetning ögetkenlirini yadlap berdi, xitayning teshwiqatini qildi" deydu.

Bu filimni körüp chiqqan gérmaniyediki Uyghur mesililiri közetküchisi eniwerjan ependi, filimning Uyghur ilida yolgha qoyuluwatqan xitayning bésim siyasitini gérmaniye xelqige bildürüshte ehmiyitining zorluqini hemde xitayning axbarat erkinlikini boghush siyasitini dunyagha ashkarilashta pakitliq rol oynaydighanliqini tilgha aldi.

Gérmaniye xristi'an démokratlar partiyisining brémin parlaméntidiki wekili susanni grobén xanim yéqinda parlaméntta Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirining depsende qilinish mesilisi heqqide sözligen doklatida, Uyghurlarning xitay teripidin sistémiliq halda assimilyatsiye qiliniwatqanliqini, gérmaniye fédiratsiye jumhuriyiti we yawropa birlikining kishilik hoquq saheside Uyghurlargha texirsiz köngül bölüsh mejburiyitining barliqini tilgha alghan idi. U sözide yene, xitayning kishilik hoquq pa'aliyetchilirige, adwokatlargha we chet'el muxbirlirigha tutuwatqan pozitsiyisige süküt qilishqa bolmaydighanliqini tekitligen.

Kristiné xanimning filimda eskertishiche, ular Uyghur ilida ilgiri-kéyin bir hepte turghan. "Cheklen'gen dölet" ning mahiyitini az-tola hés qilish pursitige érishken.

Biraq, Uyghur mesilisi toghrisida éghir bir so'alni yüdüp qaytqan. U filimning xatimiside, xitayning Uyghur wetinide élip bériwatqan térrorluqqa qarshi kürishining yalghuz térrorchilarghila qaritilghan bolmastin, belki étnik bir milletning omumiy ezasigha qaritiliwatqanliqini, Uyghurlarning diniy étiqadi, medeniyitining basturushqa uchrawatqanliqini, Uyghur wetinining kélechek üchün tesewwur qilghusiz bir milliy toqunush éléméntlirini baghrigha yoshurghan murekkep bir weten bolghanliqini, bu bir heptilik ziyariti dawamida xitayning tosalghusi seweblik özlirining Uyghurlar heqqide tüzükrek bir nerse bilish imkanigha érishelmey qaytqanliqini eskertidu.

Toluq bet