Германийә президентиниң хитай зиярити вә уйғурлар мәсилиси

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.03.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Germaniye-prezident-gauk-305.jpg Манийә президенти җоачим гаук әпәнди.
wikipedia.org

Германийә президенти гаук 20-март башлиған хитай зиярити әснасида кишилик һоқуқ мәсилисини тәкрар тилға алди.

Германийә ахбарат агентлиқиниң әскәртишичә, бу қетимқи 5 күнлүк зиярәт, германийә президентиниң 6 йилдин буянқи хитайни тунҗи қетим зиярәт қилиши болуп, президент гаукниң 60 кишилик зиярәтчиләр өмики тәркибидә йәнә германийә кишилик һоқуқ комитетиға йеңидин мәсуллуққа тәйинләнгән бәрбел кофлерму бар.

Германийә авазиниң 23-марттики хәвиридә баян қилинишичә, гаук әпәнди хитайдики зиярити әснасида, бүгүнгә қәдәр бейҗиң вә шаңхәйдә зиярәттә болған. Бейҗиңдики партийә мәктипи вә шаңхәйдики туңҗи университетида лексийә сөзлигән. Сөзидә кишилик һоқуқ, демократийә, қанун билән дөләт идарә қилиш вә кишилик қиммәт қаришини тилға алған. Хитай рәиси ши җинпиң вә бир қисим кишилик һоқуқ паалийәтчилири билән көрүшкән. У йәнә бүгүн шиәнни зиярәт қилиш үчүн йүрүп кәткән.

Германийә авазиниң билдүрүшичә, президент гаукниң хитайдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири билән учришиш иши германийәниң шаңхәйдики консулханисида елип берилған. Хитай бихәтәрлик күчлири гаук билән учрашмақчи болған хитай кишилик һоқуқ адвокати му шавпиң қатарлиқларни тосуп қелиш арқилиқ бу қетимқи учришишни йоққа чиқиришқа урунған болсиму, мәқситигә йитәлмигән.

Диққәтни чекидиғини, германийә президенти гаукниң хитай зиярити германийә вә явропа ахбарат васитилиридә уйғурлар мәсилисини йәнә бир қетим оттуриға тартип чиқарди.

Германийә президенти гаук хитай зияритини башлаштин илгирила, униң хитай демократлири, уйғурлар, тибәтләр, фалунгоңчилар вә хитайдики христианлар мәсилисини оттуриға қойидиғанлиқи бир һәптидин буян германийәдики мәтбуатларда баян қилинип кәлгән иди.

19-Март д у қ баянатчиси дилшат ришит германийә ахбарат агентлиқиға сөз қилип, германийә президенти гаукниң хитай зиярити мәзгилидә уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқиниң дәпсәндә қилиниш мәсилисини тилға елишини тәләп қилған. Униң баянати дәрһал көплигән ахбарат васитилиридә көчүрүп тарқитилған.

Бүгүн дилшат ришит бу хусуста зияритимизни қобул қилғанда, өзиниң бейҗиңда зиярәттә болуватқан германийә кишилик һоқуқ комитети мәсули бәрбел әпәнди билән телефонда көрүшкәнликини вә униңдин хитайда уйғурлар мәсилисини оттуриға қоюш билән биргә, германийә вәкиллириниң мумкин болса уйғур елиниму зиярәт қилишини үмид қилидиғанлиқини билдүргәнликини әскәртти. У сөзидә йәнә, бу һәқтики баянатни бейҗиңдики мухбирлар арқилиқ хәлқараға тарқитишниң әһмийити һәққидиму әскәртиш бәрди.

Http://www.gfbv.de Ториниң хәвиригә асасланғанда, 19-март күни йәнә “хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати” асия ишлири бөлүми хадими улрик делюс германийә президенти гаукқа очуқ хәт йезип “германийә президентиниң хитай зиярити мәзгилидә диний етиқади вә әркинлики таҗавузға учраватқан уйғурлар, тибәтликләр һәм хитайдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири, адвокатлар, фалунгоңчилар һәм хитайдики христианлар мәсилисини оттуриға қоюш мәҗбурийити барлиқи” ни тәкитлигән.

Улрик делюс әпәнди бүгүн зияритимизни қобул қилғанда, президентқа йезилған очуқ хәттин сирт, германийә президенти гаук хитай зияритини башлаштин 4 күн илгири йәнә, униңға уйғурлар һәққидә айрим тәпсилий бир мәлумат йоллиғанлиқиниму тилға алди.

У сөзидә, бу доклатниң илһам тохти мәсилиси, уйғур зиялийлириниң тутқун қилиниши вә тәқибләшкә учриши, уйғурларниң диний етиқадиниң дәпсәндә қилиниши, хитай тутқа қиливалған бөлгүнчилик, террорлуқ ниқаби астида уйғурларниң қаттиқ бастурушларға учраватқанлиқи қатарлиқ кәң саһәләрни өз ичигә алғанлиқини әскәртти.

Германийә авазиниң 20-марттики хәвиридә баян қилинишичә, хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай ишлири мутәхәссиси патрик поонму 19-март елан қилған баянатида, германийә президенти гауктин “ипадә әркинликиниң бир һөкүмәт үчүн нәқәдәр муһимлиқини хитай даирилиригә билдүрүши” ни илтимас қилған.

Патрик поон баянатида йәнә, гаук әпәндиниң шәрқий германийәдики заманлирида кишилик һоқуқ үчүн елип барған өзиниң шәхсий күрәш тәҗрибилирини хитай әмәлдарлириға сөзләп беришини тәвсийә қилған.

Германийә авазида илгири сүрүлүшичә, “берлин меркатор хитай тәтқиқат мәркизи” ниң хитай ишлири мутәхәссиси киристин ханим гаукниң хитай зияритидин илгири пикир баян қилип “мәйли тибәт яки уйғур дияридики күнсери күчийиватқан бастуруш болсун яки кишилик һоқуқ адвокатлириниң үзлүксиз қолға елиниши, тәқиб қилиниши болсун, яки җеҗяңниңдики черкавларниң кристлириниң юлуп ташлиниши яки хоңкоң тоңлувән китабханиси хадимлириниң туюқсиз ғайиб болуши болсун, буларниң һәммиси ши җинпиң һөкүмранлиқидики хитайда пуқралар җәмийитиниң қаттиқ васитиләр билән бастурулуватқанлиқини көрситиду” ғанлиқини билдүргән һәмдә әслидинла ипадә әркинлики вә демократийә үчүн күрәш қилип кәлгән гаук әпәнди үчүн бу қетимқи хитай зиярити, өзиниң хитайниң сиясий вә иҗтимаий вәзийитигә болған позитсийисини билдүридиған бир пурсәт һесаблинидиғанлиқини тәкитлигән.

Германийә мәтбуатлириниң тилға елишичә, “коммунизмниң дүшмини болған гаук әпәнди, бүгүн коммунизмниң меһмини болмақта.”

Президент гаук әсли икки германийә бирлишиштин илгири шәрқий германийәдә яшап, кишилик һоқуқ күриши билән шуғулланған сиясий актип болуп, униң коммунистик реҗимға қарши туруш, әркинлик вә демократийә үчүн күрәш қилиштәк өзгичә бир һаят кәчмишлири болған.

2014-Йили ши җинпиң ханими билән германийәни зиярәт қилғанда, гаук уни күтүвалған вә униңға хитайдики кишилик һоқуқ, демократийә тоғрилиқ сөз ачқан. Ши җинпиң болса, гаукни хитайға берип, хитайдики әмәлийәтни өз көзи билән көрүшкә тәклип қилған.

Бирақ, президент гаук бу қетимқи хитай зияритидә кишилик һоқуқ мәсилисини тилға алған болсиму, уйғурлар мәсилиси тоғрилиқ еғиз ачқан-ачмиғанлиқи һазирчә мәлум әмәс.

Әмма, өткән йили 6-айда д у қ рәһбәрлирини қобул қилған германийә ташқи ишлар министирлиқи кишилик һоқуқ оргини мәсули шитраус әпәнди, хитай билән болған мунасивәтләрдә германийә тәрәпниң һәр қетим уйғурлар мәсилисини тилға елип келиватқанлиқини билдүргән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.