Gérmaniye siyasiy sehniside Uyghurlargha munasiwetlik yéngiliqlar

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2019-02-06
Share
Germaniye-parlamenti-Uyghur-toghriliq.jpg Gérmaniyediki herqaysi partiyelerning gérmaniye parlaméntigha Uyghurlar toghriliq sun'ghan doklatining gérmanche resmiy nusxisi.
Gérmaniye Parlamént torbéti

Ötken yili 11-ayning 6-küni birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishi yighinida Uyghurlarning kishilik heq-hoquqliri mexsus muzakirige qoyulghan idi. Shuningdin bir kün ötüpla, yeni 11-ayning 7-küni gérmaniye parlaméntida parlamént ezaliri we tehdit astidiki milletler teshkilatining mes'uli ulrix déli'us ependilerning ishtirak qilishi bilen hazirlan'ghan etigenlik chay söhbiti netijiside gérmaniyening siyasiy sehniside "Uyghur kishilik hoquq heptisi" bashlan'ghan idi.

Ötken yili 11-ayning 8-küni Uyghur kishilik hoquq mesilisi, gérmaniye dölet tarixida tunji qétim parlaméntning küntertipige kirgüzülüp, mexsus munazirige qoyulghan idi. Iltimasta gérmaniye hökümitining xitay hökümitini qayil qilip, xitaydiki Uyghurlargha qaritilghan chékidin ashqan zorawanliq heriketlirini derhal toxtitishqa chaqirish, xitay hökümitini birleshken döletler teshkilati bilen musteqil kishilik hoquq közetküchilirini Uyghur élige bérip mexsus tekshürüshige yol qoyushqa maqul keltürüsh, Uyghur we qazaqlarni türkümlep tutqun qilish heriketlirini derhal toxtitish, barliq tutup turush orunliri we jaza lagérlarni taqash we qolgha élin'ghanlarni shertsiz qoyup bérish shundaqla yene gérmaniye hökümitige qarashliq herqaysi munasiwetlik orunlargha mexsus buyruq chüshürüp, siyasiy panahliq tiligüchi Uyghurlarni qayturmasliq telep qilin'ghan idi.

Bu yüksilish arqidinla gérmaniye tashqi ishlar ministiri hayko ma'asning xitay ziyaritide Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini alahide tilgha élishi, buninggha ulinipla tibet paytexti lasada ötküzülgen gérmaniye-xitay kishilik hoquq söhbitide gérmaniye parlaméntining kishilik hoquq wekili kofler xanimning Uyghur mesilisini alahide tekitligenliki we hetta Uyghur diyarigha bérip neq meydan tekshürüsh arzusini otturigha qoyushi bilen téximu chong tesir qozghighan idi. Bu mesile yene gérmaniye prézidénti ulrik waltér staynméyr ependining xitay ziyariti jeryanida Uyghur mesilisini qismen bolsimu tilgha élishi bilen dawam qildi. Gérmaniyediki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we Uyghur siyasiy aktipliri yuqiriqi tirishchanliqlar netijiside aldi bilen Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilerning qet'iy qayturulmasliqi we 4-ayda diqqetsizliktin qayturuwétilgen adil isimlik Uyghur yigit heqqide deslepki uchurgha érishishtek netijiler bilen kona yilni uzitip, yéngi yilgha kirgenidi.

2019-Yili 1-ayning 16-küni gérmaniye yéshiller partiyesi teripidin parlaméntqa sunulghan yuqiriqi iltimas xristi'an démokratlar birliki we xristi'an sotsiyalistlar birliki, sotsiyal démokratlar partiyesi we gérmaniye üchün altérnatif partiyelirining ret qilishi, erkin démokratlar bilen yéshiller partiyelirining qobul awaz bérishi shundaqla sol partiyening sükütte turuwélishi bilen ret qilindi.

Emma bu ret qilish elwette Uyghurlar we Uyghur diyari duch kéliwatqan kishilik hoquq mesiliri heqqide élip bérilidighan mulahize we munaziriler bu dölet parlaméntida tilgha élinmaydu dégenlik emes idi.

Gérmaniye parlaméntining 1-ayning 23-küni élan qilghan, yéshiller partiyesi muzakirige sun'ghan iltimas heqqidiki 19/7294 nomurluq axirqi tewsiye we doklat höjitide 16-yanwardiki muzakire asasida qelemge élin'ghan yuqiriqi ret qilish sewebliri orun alghan idi.

Mezkur doklatta mundaq déyilgen: "Xitay elchixanisining yeni xitay hökümitining bu munazirige körsetken inkasi tolimu heddidin ashqanliq. Xitay bu qilmishi arqiliq gérmaniyediki erkin saylan'ghan parlamént ezalirining qandaq téma heqqide sözlesh we sözlimeslikni belgilep bérishke urundi". Doklatta yene Uyghur diyarida yüz bériwatqan chékidin ashqan insan heqlirini dexli-teruz qilish qilmishliridin xewerdar bolghanliqliri bayan qilinip, bu xil zorawanliqlarning peqetla Uyghurlarning we yaki musulmanlarningla béshigha kélip qalmay, belki yene qazaq we tibetke oxshash milletlerning, xristi'an muritliriningmu xarliniwatqanliqi tekitlinip, xitaydiki insan heqliri mesililirini téximu etrapliq we tepsiliy yorutup béridighan munazire iltimasliri teyyarlash kérekliki yézilghan.

Höjjette yene Uyghur diyarida xuddi fantaziye filimliridinmu körgili bolmaydighan derijidiki shexsiy uchurlarni tizginleshning dawam qiliwatqanliqi, xitay hökümitining bu yol bilen insanlarni kontrol qilishqa urunuwatqanliqi bayan qilinip, gérmaniyening buninggha oxshiship kétidighan mesililerge nisbeten burunqidinmu qattiq qolluq bilen mu'amile qilishi kérekliki tekitlen'gen.

Mezkur höjjette yene gérmaniye üchün altérnatif partiyesimu xitay elchixanisining gérmaniye parlaméntining xizmitige arilishishqa urunushini heddidin ashqanliq dep qaraydighanliqini, gérmaniye parlaméntining bu témini muzakire qilishqa heqliq ikenlikini bildürgen.

Yéshillar partiyesining iltimasini qollap awaz bergen erkin démokratlar partiyesi xitaydiki barliq insan heqliri depsendichiliki heriketlirini birla iltimas bilen ipadilep bolushning mumkin emeslikini bayan qilghan. Höjjetning axirida yene Uyghur diyaridiki weziyetning yéqinqi waqitlarda ademning qorqqisini keltürgüdek derijide yamanliship ketkenliki yene bir qisim eslitilgen.

Höjjette orun alghan doklatning mezmunidin qarighanda, gérmaniye parlaménti aldimizdiki künlerde Uyghur kishilik hoquqliri heqqide élip bérilidighan téximu köp we keskin munazirilerge sehne bolidighanliqi melum bolmaqta.

Tehdit astidiki milletler teshkilatining bérlinda turushluq wekili stefan zibénrok ependi ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "Ötken yili 11-ayning béshida élip bérilghan pa'aliyetler yaxshi bir bashlinish. Bu birleshken döletler teshkilatining jenwediki pa'aliyitining dawami bolghan idi. Kishini xushal qilidighini shuki, nurghun döletler Uyghur kishilik hoquqigha alahide diqqet qiliwatidu. Uni hergizmu kichik bir ish dep körmeslikke sélish pozitsiyeside bolmastin, belki insaniy heq-hoquqlargha barghanséri köngül bölüwatidu. Biz yuqiriqi iltimasning parlaméntta dawamliq munazirige qoyulmaydighanliqidin xewer taptuq. Elwette, biz bu ehwalni derhal tekshürimiz. We uning ret qilinish sewebini éniqlap chiqishqa tirishimiz. Biz iltimasning dawamliq munazirige qoyulushi üchün yéterlik qollighuchi tapalaydighanliqimizgha ishinimiz."

U yene bundin kéyinki xizmet pilanini mundaq xulasilidi: "Men özüm shexsen töwendikidek 3 türlük ilgirilesh yönilishimiz bar dep qaraymen. Aldi bilen biz dunya kishilik hoquq xitabnamisi maqullan'ghanliqigha 70 yil bolghan bu dewrde, ikkinchi dunya dunya urushining tejribiliridin nahayiti yaxshi ders alghan bir dölette naheqchiliklerge qarshi turidighan, iqtisadiy menpe'etni dep insan heqlirini nezerdin saqit qilmaydighan kishilerning yenila köp sanliqni teshkil qilidighanliqigha ishinimiz. Biz munasiwetlik shexs we orunlar bilen alaqiliship, Uyghur diyarida yüz bériwatqan ishlarni téximu tepsiliy sürüshtürimiz we bu mesililerni hel qilishning yollirini izdeymiz. Uningdin bashqa biz yene izchil halda süküt qilip tinch turuwélish yolini talliwalghan islam döletlirini heriketke keltürüshke tirishimiz. Ularni xuddi malaysiya, hindonéziye, qismen bolsimu qazaqistan we qirghizistanlargha oxshash öz diniy qérindashliri bolghan Uyghurlarni qoghdashqa we qollashqa chaqirimiz. Bu bizning aldimizdiki aylarda qilmaqchi bolghan ishlirimizdur."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet