Gérmaniyelik islamshunas xitayning Uyghurlargha qaratqan diniy basturush siyasitini tenqid qildi (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2018-12-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim.
Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim.
Béyro’ét Uniwérsitéti/Donal Khosrowi

"Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" élan qilin'ghanliqining 70 yilliqi munasiwiti bilen Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan milliy we diniy zulumlar toghrisida biz gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim bilen söhbet ötküzduq.

1999-Yili tübin'gén uniwérsitétigha kirip ilahiyetshunasliq we pelsepe kesipliride oqughan pa'ula shrodér shu yilila bérlin höriyet uniwérsitétigha yötkilip, türkologiye, ilahiyetshunasliq we étnologiye kesipliride oquydu. Oqush jeryanida Uyghur tili we medeniyitige alahide qiziqip, Uyghur diyarigha bérip Uyghur tilini mexsus öginidu. Qeshqer, atush, yerken we xotenlerge bérip xelq ichide emeliy öginish we nezeriyiwiy bilimlirini emeliy bilimlerge tetbiqlash élip baridu. Magistirliq oqushini Uyghurlarning erwah chüshenchisi heqqidiki maqalisi bilen muweppeqiyetlik axirlashturup, 2005-yilidin 2008-yilighiche gérmaniyening eng meshhur uniwérsitétlirining biri bolghan heydélbérg uniwérsitétida "Islamda pakliq qa'ide-yosunliri" dégen témidiki tetqiqat türige mes'ul bolup ishleydu. 2010-Yili bu uniwérsitétta "Islam dinining sün'iy mezhipidiki halal ozuqlinish heqqidiki éniqlimilar üstide tetqiqat" dégen témidiki dissértatsiyesi bilen islamshunasliq boyiche doktorluq ilmiy unwanini alidu. 2013-Yilighiche "Diniy adetler: gérmaniye we türkiyede sün'iy mezhipidiki qa'ide-yosun jama'etchiliki" namliq tetqiqat témisini muweppeqiyetlik tamamlaydu. 2013-Yili gérmaniye béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining bügünki islam medeniyiti kespige proféssorluqqa teklip qilinidu we bu sahede gérmaniyediki eng yash proféssorgha aylinidu.

So'al: hörmetlik proféssor pa'ula shrodér xanim, sizge melum, bügün dunya kishilik hoquq ishliri üchün alahide bir kün. Yeni "Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" élan qilin'ghanliqining 70-yili. Aridin shunche uzun yil ötken bolsimu, kishilik hoquqni heqiqiy menisi bilen qedirlesh we omumlashturush ishi ongushluq bolmaywatidu. Hetta eksiche kishilik hoquq dunyaning nurghun yerliride yenila dexli-teruzgha uchrawatidu. Bügün siz bilen muzakire qilmaqchi bolghan témimizmu, insanning eqelliy heqliri ichidiki diniy erkinlikke tewe bolghan bir qisim mezmunlar. Sizge melum, ötken ikki yildin köprek waqittin béri eyni waqitta siz alahide köngül bölüp tetqiq qilghan Uyghurlar we ularning diniy örp-adetliri, qa'ide-yosunliri tarixta misli körülmigen weyranchiliqqa duch kéliwatidu. Siz tetqiqatingizda hazirqi zaman Uyghur islam étiqadidiki sirliq hem chüshinish qiyin körünidighan bir nazuk témini, yeni diniy qa'ide-yosunlarni tetqiq qildingiz we netijiliringizni dunya jama'etchilikining diqqitige sundingiz. Eyni waqitta siz néme sewebtin mushundaq qiyin bir témini tetqiq qilish qararigha kelgen idingiz?

Proféssor shrodér xanim: eslide bu sahede tetqiqat élip bérish pilanim bashqa tetqiqatchilarning, yeni burunla shinjangda ilmiy tetqiqat élip barghan ustazlarning dersini anglash jeryanida wujudqa kelgen idi. Bularning ichide manga eng tesir körsetkini ildéko béllér-xanning tetqiqat netijiliri bolghan idi. Men uning eserliride yerlik qa'ide-yosunlarning ölüm bilen bir baghlinishi barliqini tonup yetkenidim. Bu xil munasiwet islam dini da'iriside chüshinilidighanliqini, oxshash bir waqitta yene yerlik qa'ide-yosunlarning alahide bir xil ipadilinish shekli idi. Mushu idiye bilen men u yerge bardim we qedemmu qedem közitish we nurghunlighan Uyghurlar bilen bu téma heqqide pikir almashturush pursetlirige érishish arqiliq ölüm bilen bolghan munasiwetning hayattiki Uyghurlar üchün qandaq bir mene ipadileydighanliqini we bir alahide chong chüshinishning bir qismi ikenlikini téximu chongqur chüshendim. Bu xil munasiwetning hayat we ölgen insanning qandaq bolidighanliqi körsitip béridighanliqi bildim. Tetqiqat jeryanida bu témining muhim we qiziqarliq téma ikenlikini téximu hés qildim. Bu arqiliq kichik bir magistirliq maqalisi meydan'gha keldi.

Muxbir: rehmet sizge. Siz bilisiz, ikki üch yildin béri Uyghurlarning kündilik diniy we ijtima'iy hayatidiki yuqiriqidek qa'ide-yosunlar hökümet teripidin xata, exmiqaniliqning ipadiliri dep qariliwatidu. Hetta xelqning bundaq örp-adetlerge ishenmesliki telep qilinipla qalmay, belki bu mezmunda sözlishishmu qattiq chekliniwatidu. Sizningche, bu xil mu'amile normal tebi'iy bir diniy qarashning netijisimu?

Proféssor shrodér xanim: eger bundaq bir mu'amile heqiqeten normal bir ehwal bolidighan bolsa peqetla shu halette normal boliduki, u waqitta hökümet bir guruppa insanning insaniy kimlikining eng nazuk yérige hujum qilidighan bir logikisini toghra dep qarighan bolushi kérek. Bu yerdiki emeliyette weyran qilin'ghini bir insanning yene bir insan'gha bolghan normal mu'amilisidur. Insanning alemdin ötken yéqinlirining erwahigha köngül bölüshi, erwahlar rohining tinchliq ichide turuwatqanliqini bilmekchi bolushi, insan özi alemdin ötkendin kéyinmu perzentlirining özining erwahigha köngül bölüshini ümid qilishi bu din'gha étiqad qilidighan bir insanning normal tepekkur usulidur. Bu xil éhtiyajning hujumgha we weyranchiliqqa uchrishi emeliyette insanning kimlik qurulmisining eng nazuk qisimlirini yoq qilishtek tolimu chékidin ashqan zorawanliqtur. Eger bir kishi alemdin ötken yéqinlirini özi toghra dep qarighinidek shekilde yerlikide qoyalmisa, hetta del eksiche yéqinlirining jesitini özining yerlikige qoyushigha ruxset qilinmisa, méningche bu hökümet yolgha qoyghan insan qélipidin chiqqan bir zorawanliqning ipadilinishidin bashqa nerse emes.

Muxbir: siz kitabingizning kirish söz qismida mundaq dep yazghan idingiz: "Men bu tetqiqatim arqiliq öz wetini sherqiy türkistanda bésim astida yashawatqan milletler we méni öz medeniyitini téximu yaxshi chüshinishke yétekligen nurghunlighan Uyghur dostlirimgha bolghan hésdashliqimni ipadileymen. Chet'el jama'etchilikining bulargha téximu köp köngül bölüshini we her jehettin yardem bérishini chin qelbimdin ümid qilimen." sizningche, chet'el döletlirining Uyghurlar uchrawatqan insan heqliri mesililirige köngül bölüshi künimizde yéterlik boluwatamdu?

Proféssor shrodér xanim: hazirgha nisbeten éytqanda, Uyghur zéminidiki ehwallar ötken bir ikki yil ichide téximu éghirliship ketti. Buning netijiside Uyghur diyaridiki weziyetning téximu diqqet qozghighanliqi kishini xushal qilidu. Emma yene bir tereptin yéterlik emes. Chünki eslide bundaq diqqet qilish téximu köp bésim peyda qilalisa we bu bésim netijisige bir qisim yaxshilinishlar bolghan bolsa yaxshi bolatti. Men yuqiriqi qurlarni yazghinimgha 10 yildin köprek waqit boldighu deymen. Men u waqitta men 2004-yili ige bolghan qarashlirimni asas qilghan idim. U waqitlarni hazirgha sélishturidighan bolsaq tolimu yaxshi bir waqit idi. Hetta shu waqittimu men insanlarning tolimu bichare halette hayat kechürüwatqanliqini, xitay-Uyghur munasiwetlirining qopallishiwatqanliqini hés qilghanidim. Chünki Uyghurlar özlirining hörmet qilinmaywatqanliqini, özi xalighandek tinchliq ichide hayatini yashiyalmaywatqanliqini, bashqilargha dexli-teruz yetküzmestin özi toghra körgen halette yashiyalmaywatqanliqini hés qilishatti. Shu waqitta men özüm shahit bolghan we anglighan ishlardin biri oqughuchilarning roza tutushining cheklinishi shundaqla uniwérsitétta diniy qa'ide-yosunlargha yol qoyulmasliqi idi. Diniy hayatini yashash siyaset bilen baghlan'ghan qandaqtur chékidin ashqan bir ish emes, belki kishining özige xas shexsiy qa'ide-yosunidur. Men 2004-yili shu qurlarni yazghinimda, yuqiriqidek ehwallarning belkim xitaydek bir dölette, yeni qarimaqqa tereqqiy qiliwatqan, démokratiye we erkinlik özining toghra yönilishige qarap tereqqiy qiliwatqan bir dölette yüz bériwatqanliqini, körün'ginining eksiche ehwal barliqini dunya jama'etchiliki bilmey qalmisun dep oylighanidim. Künimizde bundaq ehwalla ashkara körünüp turuptu. Chünki ehwal kishining ishen'güsi kelmigüdek derijide échinarliq. Hazir pütün dunya miqyasida diqqitimizni tartiwatqan xewerler, yeni amérikidiki tonulghan axbarat qanallirida, gérmaniyediki kündilik gézitlerde arqa-arqidin orun éliwatqan uchurlar bar. Emma bular heqiqeten bir bésim peyda qilalighudek derijide emes. Bu yerde yene iqtisadiy küch muhim boluwatidu. Biz bolsaq peqet bu xil ehwalni yorutup, ehwalni resmiy téma süpitide tutup turushqa tirishalaymiz. Mesilini hel qilish jawabkarliqini heqiqeten bir ishni wujudqa chiqiralaydighanlar üstige élishi kérek.

(Dawami bar)

Toluq bet