"Halal" belgilirining cheklinishi hemde "Halal"liqning siyasiylishishi (1)

Muxbirimiz eziz
2017-08-11
Share
halal-belgilirining-olchimi-belgilime.jpg Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.
Social Media

Xitay da'iriliri yéqinda belgilime chiqirip buningdin kéyin Uyghurlar diyaridiki yémeklik mehsulatlirigha "Halal" belgisini ésishqa bolmaydighanliqini belgilidi. Yerlik da'iriler bolsa buning alaqidar höjjetlerning rohi boyiche chiqirilghan belgilime ikenlikini tekitlidi. Bu heqtiki ehwallarni igilesh jeryanida ürümchi shehiridiki birnechche chong soda dukinining xojayinliri bu yéngi siyasetlerning alliqachan emeliyliship bolghanliqini éytti.

Türlük uchur menbeliri xitay da'iriliri Uyghurlar diyarida "Esebiylikke qarshi turush" namida ijra qiliwatqan tedbirlerning biri Uyghurlarning diniy étiqadi bilen zich munasiwetlik bolghan mezmunlarni yoqitish yaki suslashturushqa merkezlishiwatqanliqini körsetmekte. 

Buningdin birnechche yillar ilgiri Uyghurlardiki "Halal" liq chüshenchisige qaritilghan heriketlerning eng yéqinqi netijisi süpitide yéqinda tarqitilghan "Musulmanche yémeklik belgilirining ölchimi" ni körsitish mumkin. 

Ötken birnechche hepte mabeynide herqaysi ijtima'iy taratqularda keng tarqalghan bu heqtiki yéngi belgilime, qarimay sheherlik milletler we din ishliri komitétining namidin tarqitilghan. Mezkur yéngi belgilime boyiche Uyghurlar diyaridiki musulmanlar üchün ishlen'gen mehsulatlargha 1-awghusttin bashlap "Musulmanche" dégen Uyghurche xet we xitayche "清真" dégen xettin bashqa musulmanche yémeklik belgisi sélish men'i qilinidiken. Bu belgilimide körsitilishiche, meschitning shekli, ay-yultuz, kelime shahadet yaki erebche "Halal" dégen xet yaki shulargha oxshap qalidighan belgilerni yémeklik qépigha yézishqa bolmaydiken.

Biz bu ehwallarning tepsilatini igilep béqish üchün, aldi bilen qarimay sheherlik islam dini jem'iyiti bilen alaqileshtuq. Téléfonni alghan xizmetchi xadim islam jem'iyitining buning bilen alaqisi yoqluqini, buning adette aptonom rayonluq millet we din ishliri komitétining bashqurushida bolidighanliqini éytti.

Shuning bilen biz, aptonom rayonluq millet we din ishliri komitétigha téléfon bérip, bu yéngi belgilime heqqide ehwal igiliduq. Buning bilen bu xil belgilerning estayidilliq bilen muhakime qilishtin kéyin tallap chiqilghanliqini, buningdiki muhim bir meqsetning "Musulmanche" yaki "Halal" belgisining Uyghurlar ishlitiwatqan nurghunlighan turmush buyumlirigha bésilishini cheklesh ikenlikini éytti. 

Gerche bu xadim bu yéngi belgilimini ijra qilishtiki eng muhim nuqta heqqide söz qilishtin éhtiyat qilghan bolsimu, bu heqte tarqitilghan teshwiqat wereqisidiki munu qurlar buninggha a'it uchurlar bilen temin étidu. Musulmanche yémeklikler oralmisining sirtigha "Halal" dégen xetni yézishqa bolmaydighanliqining sewebi xitay da'iriliri tarqatqan teshwiqat wereqiside mundaq bayan qilinidu: "'sh u a r musulmanche yémekliklerni bashqurush nizami' diki belgilimiler, alaqidar qanun-belgilimiler hemde aptonom rayonluq milliy ishlar komitéti, aptonom rayonluq soda-sana'etni bashqurush idarisi qatarliq organlarning tawar oralmisi we teshwiqat xizmetliride 'halal' mesilisini biryaqliq qilish heqqidiki höjjitining rohi boyiche ijtima'iy muqimliqni qoghdash we uzun mezgillik bixeterlik xizmitige yüksek derijide ehmiyet bérish yüzisidin tawarlarning tashqi oralma qapliridiki we élanlardiki 'halal' belgisige da'ir mezmunlarni mexsus tertipke sélish telep qilinidu. Tekshürüp bayqalghanliri birdek yoqitilidu."

Biz musulmanche yémeklik belgiliri heqqidiki bu cheklimining xitaydiki musulmanlar bir qeder merkezlik olturaqlashqan ningshya we gensu qatarliq jaylarda qandaq boluwatqanliqi heqqide, ningshya xuyzu aptonom rayonluq diniy ishlar idarisige téléfon qilghinimizda, xizmetchi xadim özining bundaq ishlardin xewersiz ikenlikini, bu heqtiki mesililerni özliri bilen emes, belki shu uqturushni tarqatqan ölke yaki aptonom rayon da'iriliri bilen alaqilishishimiz lazimliqini éytti. 

Shuningdin kéyin biz, torlarda éqip yürgen uqturushni tarqatqan qarimay sheherlik millet-din ishliri komitéti bilen alaqileshtuq hemde bu mesile heqqide ehwal igiliduq. Mes'ul xadim bu yéngi belgilimilerning heqiqetenmu aptonom rayonluq millet-din ishliri komitétining buyruqi boyiche tarqitilghanliqini bildürdi. 

Alaqidar höjjetler bu yéngi belgilimining pütün Uyghurlar diyarida ijra qilinidighanliqidin bésharet bériwatqan bolghachqa, biz merkiziy sheher ürümchidiki birnechche chong magizinlar bilen alaqileshtuq. Yéngi sheher rayonidiki "El-emin" talla bazirining xojayini musulmanche yémeklikler heqqidiki uqturushning özlirigimu kelgenlikini, shu uqturush boyiche dukandiki yémekliklerge bésilghan barliq musulmanche belgilerning almashturuwétilgenlikini, shuningdek hazir ay-yultuz yaki meschitlerning belgisi bolghan musulmanche yémeklikning yoqluqini éytti. 

Xelq meydani etrapidiki yene bir talla bazirining xojayinimu mushuninggha oxshapraq kétidighan geplerni qildi. Uning éytishiche, buningdin birer aylar ilgiriki waqitlardin bashlapla musulmanche yémekliklerni ishlepchiqiridighan zawutlar yéngi belgilimidiki nusxida "Musulmanche" dégen belgini chaplashni bashlap boluptu. 

"Shinjang uniwérsitéti" tewesidiki yene bir dukan xojayini öz dukinida gösh sétilmaydighanliqini, kona belgilerdiki musulmanche yémekliklerni tézrek qoldin chiqiriwétish üchün bahasini chüshürüp sétiwatqanliqini éytqach, hazir "Sezgür" belge chaplan'ghan héchqandaq musulmanche yémeklikning qalmighanliqini éytti.

Yangzijyang yolidiki "Yawyu'en talla baziri" da ishlewatqan xizmetchi xadim özlirining dukinida musulmanche yémekliklerdin téxi yérim sa'et ilgiri élip kélin'gen "Xalide" bolkiliri barliqini, uning üstide alaqidar belgilimidiki "Musulmanche" dégen xitayche ikki xetning barliqini éytti.

‏- "Musulmanche" dep belge qoyulghan mallarning hemmisini zawutqa qayturuwettuq, hazir ularning ornida peqet ashundaq "musulmanche" dégen xetler chaplanmighanlirini tizip qoyduq.

- Silerning dukanda asasliqi qandaq musulmanche yémeklikler sétilidu?

- Musulmanche yémeklik désingiz, bizde hazirche peqet bolkila bar. Uninggha "Musulmanche" dep yézilghan.

- Undaqta uning qépigha qaysi belge chaplan'ghan?

- Oralma qapqa démekchimusiz?

- Shundaq, shundaq.

- Adette ulargha "Musulmanche" dégen xetler Uyghurche we xenzuche yézilidighu. Hey balilar, awu "Xalide" bolkisidin birni epkélinglar. Qaysisila bolsa boluwéridu. Qéni, men qarap baqay: "Shinjang xalide cheklik shirkiti" deptu, bu "Xalide bolkisi" da "Musulmanche" dégen belge yoq oxshimamdu.... Yaq, barken, barken. "Chingjén" (musulmanche) dégen ikki xetning üstige Uyghurche xetler bésiliptu. 

-Héliqidek erebche "Halal" dégen xet barmiken?

- Yaq. Undaq xet yoq iken. Bari peqet shu "Chingjén" dégen xetning üstige yézilghan Uyghurche xet shu. Men uni oquyalmighandikin, uning néme dégen gep ikenlikini bilmidim. 

- Boptu, maqul emise. Rehmet sizge.

- Erzimeydu.

Ziyaritimiz jeryanida, hazir ürümchidiki chong dukanlarning héchqaysisida yéngidin élan qilin'ghan musulmanche yémeklik belgilirige xilap kélidighan belge bésilghan yémekliklerning qalmighanliqi, bu tedbirning tézdin Uyghurlar diyaridiki herqaysi sheher we nahiyilerge kéngiyish aldida turuwatqanliqi melum boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.