Д у қ һиндонезийәни хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлашқанда диққәт қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2016-01-06
Share
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur.jpg Һиндонезийә һөкүмити (солдин оңға) абдул басит, байрам алтинчи вә әхмәт мәхмут қатарлиқларға һиндонезийә террорлуқ гуруһиға қатнишиш, чеградин қанунсиз кириш билән әйибләп, айрим-айрим 6 йиллиқ қамақ җазасиға буйруған. 2015‏-Йили 13-июл, җакарта.
AFP

Һиндонезийә һөкүмитиниң 2015‏- йили 23‏-декабир һиндонезийә пайтәхти җакарта әтрапида қолға елинған уйғурниң делосида хитай билән һәмкарлиқ елип бериватқанлиқини елан қилиши, дуня уйғур қурултийиниң диққитини қозғиди.

Д у қ баянатчиси дилшад ришит чаршәнбә күни радиомиз мухбириға бәргән баянатида, “террорлуққа қарши һәрқандақ һәмкарлиқ хитайниң уйғур кишилик һоқуқиға давамлиқ бузғунчилиқ қилишиға йешил чирағ йеқип бәрмәслики керәк” деди.

Һиндонезийә даирилириниң илгири сүрүшичә, һиндонезийә аманлиқ күчлири 23‏- декабир пайтәхт җакарта шәһириниң әтрапида олтурушлуқ бир уйғурниң өйини ахтуруп, униң өйидин партлатқуч буюмлирини тапқан.

Даириләр, алий исимлик бу уйғурниң фаруз кусума, дегән есимдә ялған һиндонезийә кимлики қолланғанлиқи, униң һиндонезийәдики ғазатчи гуруһ- шәрқий һиндонезийә муҗаһиддин тәшкилати билән бағлинишлиқ икәнликини илгири сүргән.

У шу мәзгилдә ислам дөлитигә бағлинишлиқ, дәп қолға елинған “шәрқий һиндонезийә муҗаһиддин” гуруһиниң әзаси, дәп қолға елинған 13 ниң бири.

Һиндонезийә террорлуққа қарши туруш органниң башлиқи сәуд осман насутийон ройтерс агентлиқиға бәргән учурида, шу мунасивәт билән һиндонезийәниң хитайға бир гуруппа хизмәт өмики әвәтип, униң билән уйғурларниң һиндонезийәдики ғазатчи гуруһларға қатнишишиниң алдини елиш сөзләшкәнликини билдүргән.

Ройтерс ахбарат агентлиқиниң чаршәнбә күнки хәвиридә, уйғурларниң һиндонезийәдики ғазатчи гуруһларниң арисида пәйда болуши, бейҗиң даирилириниң техиму қаттиқ әндишисини қозғайдиғанлиқи, бейҗиң һөкүмити муһаҗир уйғурларниң чәтәлдә ғазат тәрбийәси елип қайтип келишидин изчил әндишә қилип кәлгәнликини тәкитлигән.

Америкида турушлуқ вәзийәт анализчиси илшат һәсән, хитайниң әндишисини асассиз дегили болмайдиғанлиқи, бу тәһдитниң бир реаллиқ икәнликини илгири сүрди.

Илшат һәсән: “бундақ тәһдит мәвҗут. Чүнки уйғурларниң вәтинидә яшаш имканийити барғансери төвәнләп меңиватиду. Етиқади җәһәттики әркинлик боғулғанлиқтин уйғурлар қечиватиду. Бу йәрдә уйғурлар пакистан вә оттура асия әллиридин һечқандақ үмид күтәлмиди. Әмма малайсия, һиндонезийә бәзи уйғурларни қайтуруп бәргән болсиму, у йәрдики хәлқниң уйғурларға һесдашлиқи наһайити юқири.
У йәрдики араллардики мусулманлар бәзидә һөкүмәткә бәк қулақ селип кәтмәйду. Шуңа, уларни мөктүрүп туралайду. Бу әһвалда бәзи уйғурларниң хитайға һуҗум қилиш еһтимали мушу зиддийәтниң нормал тәрәққияти. Шуңа хитайда бу әндишини йоқ дегили болмайду, бу бир реаллиқ.”

Лекин германийә кишилик һоқуқ тәшкилати‏-хәтәр астидики хәлқләр һәйитиниң мәсул хадими улрих делиус, террорлуқ гуруһ-ислам дөлитигә қатнашқан бәзи уйғурлар барлиқини илгири сүрди. Бирақ, улар интайин аз санлиқни тәшкил қилсиму, әмма хитайниң буни омумий уйғур һәрикитиниң асасий еқими қилип көрситишкә тиришиватқанлиқини тәнқид қилди.

Улрих делиус: “уйғур хәлқи ичидики бәзи кишиләр ислам дөлити үчүн уруш қиливатиду. Бу интайин зор мәсилә. Биз техиму көп уйғурларға ислам дөлитиниң бир мәсилә икәнлики вә бизниң униң билән мәсилимиз барлиқини билдүрүшимиз керәк. Бизниң қаришимизчә у интайин хәтәрлик бир тәшкилат. Бирақ биз шуни һәргиз унтуп қалмаслиқимиз керәк. 20 Милйондин артуқ уйғур бар. Улардин бир қанчә кишиниң ислам дөлити үчүн уруш қилиши уни пүтүн уйғурларниң қоллаватқанлиқини көрсәтмәйду. Бирақ хитай һөкүмити изчил буниң әксини алға сүрүп кәлди. У хитай һөкүмити дуня җамаәтчиликигә тәкитләп кәлгән хата қараш. Хитай хитай даирилири изчил алға сүрүп кәлгән хата қараш.”

Әмма вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан диний, мәдәнийәт вә башқа саһәләрдики қаттиқ қол сиясити уйғурларни хәлқарада һәр хил йолларни издәшкә мәҗбурлаватқанлиқи, буниң кәлгүсидә хитай үчүн зор тәһдитләрни пәйда қилидиғанлиқини агаһландурди.

У: “вәзийәт у нуқтиға берип йетиштин бурун, хитай һөкүмити өзиниң сияситини өзгәртиши керәк” дәйду.

Илшат һәсән: “хитай сәвәбни өзидин издимәй, уларға болған бу зулумни ашурувәрсә, һәр хил еһтималлиқлар йүз бериши мумкин. Бурун афғанистанда болған болса, һазир уйғурлар һиндонезийә, малайсия тәрәпкә келиватиду, түркийәдә бар. Аста-аста йәнә оттура асияға қайтип келиш еһтималлиқиму бар. Чүнки, оттура асиядики коммунизмдин қелип қалған у һакимийәтләрниң башлиқлири 80-90 яшларға кирип қалди. Булар һаман бир күни өлиду 5-10 йилниң ичидә, улар өлсә бу йәрдә йәнә давалғуш болуши мумкин. Һәр қандақ давалғуш уйғурларға өзиниң вәтини әтрапида топлишишиға пурсәт яритип бериду. Бу хитайға техиму чоң тәһдит.”

Әмма хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатидики улрех делиус әпәнди, һазирға қәдәр хитай һөкүмитиниң уйғур мәсилисини тинч һәл қилиш нийити барлиқиниң һечқандақ бешаритини көрүп бақмиғанлиқини билдүрди.

У: “бастуруш мәсилә һәл қилишниң чариси әмәс” дәйду.

Улрех делиус: : “һәммигә аян бир нәрсә шу, әгәр сән шәрқий түркистанда муқимлиқни истисәң, зораванлиқ истимисәң, һәр икки тәрәп олтуруп, вәзийәтни сөзлишиши керәк. Хитайниң сиясити өзгириши лазим. Әпсуски, һазирға қәдәр биздә хитайниң бундақ нийити барлиқиға даир һечқандақ тәсират йоқ. Әксичә зораванлиқ күчийиватиду, халиғанчә тутқун қилиш еғирлишиватиду. Мәйли аяллар болсун, мәйли балилар болсун ишқилип уйғур хәлқигә зораванлиқ ишлитиливатиду. Вәқә садир қилған бәзи кишиләрниң аилә-тавабиати мунасивәтлик, яки мунасивәтсиз болсун тутқун қилиниватиду, яки өлтүрүлүватиду бу һәргиз мәсилә һәл қилиш чариси әмәс.”

Һиндонезийә террорлуққа қарши туруш әмәлдари осман насутийон сәйшәнбә күни ройтерс агентлиқиға бәргән учурида, “биз хитай билән һәмкарлишиватимиз, банка картиси, янфонға охшаш дәлилләрни тәкшүрүватимиз” дегән.

У, хитайға әвәтилгән хизмәт гурупписи у кишиниң аилә әзалирини зиярәт қилидиғанлиқини билдүргән болсиму, әмма уларниң кимлики вә у киши билән алақиси һәққидә һечқандақ мәлумат бәрмигән.

Бу, һиндонезийә һөкүмити 2015‏- йили уйғурни террорлуқ гуруһиға бағлап қолға алған 2‏-вәқә.

Һиндонезийә һөкүмити 2015‏-йили 7‏-айда әхмәт мәхмут, байрам алтинчи, абдулбасит вә әхмәт бозоғлан қатарлиқ 4 уйғурни һиндонезийә террорлуқ гуруһиға қатнишиш, чеградин қанунсиз кириш билән әйибләп, айрим-айрим 6 йиллиқ қамақ җазасиға буйруған. Улар 2014‏-йили 9-‏-айда мәркизи сулавеси өлкисиниң посо базирида қолға елинған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт