Уйғур тор бәтлиридә “икки йиғин вәкиллири” гә очуқ хәт елан қилинди

Уйғур тордашлар уйғур елидики хәлқ қурултийи вәкиллиридин уйғурлардики аптономийә һоқуқи мәсилиси вә ишлитиш даириси барғанчә тарийип бериватқан уйғур тили мәсилиси қатарлиқларға көңүл бөлүшни тәләп қилған.
Ихтиярий мухбиримиз пидаий
2013.01.31
nur-bekri-ikki-chong-yighinda-305.jpg Нур бәкри хитайниң икки чоң йиғинида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2011-Йили 8-март.
AFP

Бу хилдики пикирләр “уйғур аптоном районлуқ сиясий кеңәшниң 11-нөвәтлик йеғини” вә “уйғур аптоном районлуқ 12-нөвәтлик хәлқ қурултийи йеғини” мәзгилдә вәтән ичи-сиртидики бир қисим универсал торбәтлиридә өткүзүлүватқан муназириләрдә оттуриға қоюлған.

Мәлум тор бетидә көзәткүчи сүпитидә пикир баян қилған бир тордаш, “икки йеғин” ниң мәркизи идийисини тәминлигән партийә мәркизи комитети 18-нөвәтлик хәлқ қурултийиниң бир қатар қуруқ шоарлири арисида өзигә яққан мәзмунларниң “қуруқ гәпни аз қилиш, әмили иш қилиш, чириклишишкә, көз боямчилиққа қарши туруш, хәлқни һәқиқий рази қилиш вә омуми хәлқ турмуш сәвийисиниң ешишиға капаләтлик қилиш” та бир аз әкс әткән болсиму, “әмәлийләшкинини көрүп бақмидим” дегән.

Мәзкур тордаш йәнә икки йеғин вәкиллириниң мәсулийити вә мәҗбурийәтлиригә ишарә қилип: “хәлқ вәкиллири өзлириниң вәкиллик һоқуқини тоғра йүргүзүши, һәқиқий хәлқниң вәкилигә хас иш беҗириши, хәлқ ичидики мәсилиләрни вақтида байқап, вақтида һәл қилиш лайиһилирини түзүп чиқиши, тәкшүрүп тәтқиқ қилишлири лазим” дегән.

У йәнә, йәрлик һоқуқдарларниң “доппа десә, калла көтүрүп келиши” дәк өз бешимчилиқиға наразилиқини ипадиләп: “өз җайиниң әмәлий әһвалиға қарап иш көрсә болиду дегәнлик, йәрлик һәр дәриҗилик органлар өзлири халиғанчә немә иш қилса болувериду дегәнликму әмәс” дәп язған.

Йәнә бир тордаш “икки йеғин” ниң вәкиллик салаһийитигә егә болғанларниң мәсулийитигә изаһат берип: “икки йиғин вәкиллири чоқум мәсулийәт еңини юқири көтүрүп пикир қилишта дадил болуши, амма ойлиғанни ойлап, йеңилиқ яритишта җүрәтлик болуши керәк. Адәткә айлинип кәткән кона нәзәрийиви көз қарашларниң искәнҗисидин қутулуп, мәсилиләрни дадил оттуриға қоюши, хәлқниң һоқуқ мәнпәитини, хәлқниң арзу үмидлирини әйнән әкс әттүрәлиши керәк” дегән болса, йәнә бир тордаш “нөвәттикидәк һәммә көңүл бөлүватқан мал баһасиниң өсүши мәсилиси, хәлқ аммисиниң демократик һоқуқи мәсилиси вә иҗтимаий капаләт түзүмидин бәһримән болуштики көз боямчилиқ мәсилилириниңму қәғәз йүзидики қуруқ вәдиләргә айлинип қилишлириға хатимә беришниң зөрүр” лүкини оттуриға қойған.

Йәнә бир тордаш, буниңға охшаш йеғинларға қандақ кишиләрниң кимләр тәрипидин сайлинидиғанлиқи яки таллинидиғанлиқидин пәқәтла хәвири йоқлуқини ейтип: “бир дөләтниң пуқраси болуп туруп, мушу йешимға кәлгүчә башланғуч оттура мәктәпләрдә синип башлиқи сайлап баққандин башқа, хизмәткә чиққандин бири бирәр бөлүм башлиқиниму сайлашқа қатнишип бақмаптимән. Шуңа һәр қетим мушундақ йиғинлар ечилса қандақ адәм барғанду, дәп һәйран қалимән” дегән.

Уйғур тор бәтлиридә “икки йеғин” вәкиллиригә сунулған тәклип вә тәвсийиләрдин асаслиқ мәзмунлар төвәндики нуқтиларға мәркәзләшкән.

  1. Уйғур аптоном районидики уйғурларға аптономийә һоқуқини бәрмисиму, асасий қанун бойичә, башқа хәнзу пуқралириға охшаш баравәр муамилә қилиши керәк.
  2. Уйғур аптоном районидики 9-йиллиқ мәҗбури түзүмдики мәктәпләр хәнзу тилида дәрс өтүшни тохтитиши, һәптидә өтүлидиған хәнзу тили дәрси 5 саәттин ашмаслиқи, хитай тилини мәҗбурлап таңмаслиқи, тил йезиқимизни ассимилятсийә қилмаслиқи керәк.
  3. Җәнубий шинҗаңдики бир қисим кадир сақчи, кәнт сақчилириниң һоқуқ даириси ашкарилиши, телевизорда елан қилиниши керәк. Чүнки буларниң һоқуқ даириси һөкүмитимиз бәлгиләп бәргән даиридин һалқип кәткән.
  4. Бир наһийә ичидә туруп, у йәрдин бу йәргә барса мәркәзлик һалда уйғурларниңла кимликини тәкшүрүп өткүзүши бизгә зор бесим елип кәлди. Башқилар нәччә миң километир йирақлиқтин келип әркин йүрсә, биз өз юртимиз, өз наһийимиз тәвәсидиму хатирҗәм йүрәлмисәк бу қандақ болғини? шуңа бизгә адил баравәр муамилә қилиши керәк.
  5. Уйғур аптоном районидики йәттә вилайәт тәвәсидики сақчихана, дохтурхана, банка... Қатарлиқ орунларға чоқум уйғур тәрҗиман орунлаштурулуши керәк.
  6. “қош тил” оқутушиға маслишалмиған оқутқучиларни хизмәт орнидин йирақлаштурулмаслиқи, қийнимаслиқи, тил өгинишкә қистимаслиқи керәк. Оқутқучиларниң мааши өстүрүлүши, җәмийәттә инавәт бәлгиләп бериши керәк. Һәр қайси җайлардики башланғуч-оттура мәктәп оқутқучилириниң мааши шу җайдики әң төвән мааш өлчиминиң бәш һәссидин төвән болмаслиқи керәк.
  7. Дохтурханилардики давалиниш, дора, қошумчә үскинә һәққи қатарлиқларни төвәнлитиши, дориларниң баһасини ашкара елан қилиши, дохтурханиларниң қарақчилар увисиға айлинип қилишиға қоймаслиқи керәк.
  8. Һөкүмәт шинҗаңға беридиған иқтисадий ярдәмни айимаслиқи, шинҗаң ичидики кан, нефит, тәбиий газлардин елинидиған баҗ нисбитини юқирилитип, шинҗаңниң маарип, сәһийә ишлириға ишлитишни керәк.
  9. Дөләт пуқраларниң өйлирини халиғанчә чеқиветишигә йол қоймаслиқи, уларниң сақал бурут, яғлиқ маркилириғичә арилишип, пәслик қилмаслиқи керәк.
  10. Нәччә йилдин бери һәр қайси йиғин, қурултайларда сөзләп һерип кәткән “шинҗаңниң муқимлиқи” дин ибарәт қалпақни чөрүп ташливетип, муқимсизлиқ кәлтүрүп чиқириватқан юқириқидәк иш һәрикәтләрни вақтида түзитиши керәк.
  11. Хәлқ райиға беқиши, пуқраларни шилип ғаҗаватқан йәрлик әмәлдарни паш қилидиған сорун һазирлап бериши керәк.
  12. Миллий өрп адитимизгә, муқәддәс динимизға зит келидиған тәшвиқатларни тохтитиши, бу һәқтә илгири чиқарған, там гезити, лозунка... Қатарлиқ тәшвиқатларниң һәммини өчүрүветиш билән биргә өрп адәт, диний етиқад, мәдәнийәт сәнәт, маарипимизни тәрәққий қилдурушқа йетәкчилик қилиши, шундақ қиливатқанларни иқтисадий җәһәттин қоллиши керәк.
  13. Уйғур аптоном районимиз тәвәсидики барлиқ хәнзу тилидики башланғуч, оттура мәктәп оқуғучилириға шинҗаң тарихи вә уйғур мәдәнийити дәрслик қилинип, һәптигә бир саәттин өтүлүши, шу арқилиқ өз-ара чүшинишни илгири сүрүп, милләтләр иттипақлиқиға һәмдәм бөлиши керәк. Милләтләр иттипақлиқини күчәйтип вәтәнниң бирликини қоғдаш ялғуз уйғур миллитиниңла иши әмәс, шинҗаңдики хәнзу йолдашларму күч чиқириши, өз-ара чүшинишини чоңқурлаштуруши керәк.
  14. Сирттин шинҗаңға көчмән болуп келидиған көчмәнләрни мувапиқ тизгинлиши керәк. Шинҗаңниң земини кәң, байлиқи мол, нопуси аз болған билән көпләп нопус көчүрүшкә мас кәлмәйду. Шинҗаңниң инсанлар яшашқа мас келидиған земини чәклик. Йәнә келип икки милләтниң өрүп адити, дин етиқади охшимиғачқа рәһбәрләр бу хизмәткә көңүл бөлиши керәк. Бәк көчүргүси келип кәтсә вилайәт областларға әмәс, рота полклириниң өзигә көчүргәй. Сирттин кәлгәнләр билән йәрликләр оттурисида чүшиниш йетәрлик болмиғанлиқи сәвәблик ихтилап чиқиду, бу адәттики маҗирани йәрликтики чоңамлар адил соримайду.
  15. Ахбарат әркинликимизгә чеқилмаслиқи, дөләт (өзлири чиқарған) асасий қанун йол қойған даиридики тор алақимизгә арилишип тетиқсизлиқ қилмаслиқи, болупму телеграф ширкитиниң һәддидин ашқан сүзгүчини еливетип, нормал тор байлиқимизға бузғунчилиқ қилиш қилмишини тохтитиши керәк.
  16. Уйғур аптоном районида һазирму аптономийә һоқуқи бар дейилсә, бизгә аптономийә һоқуқини қоғдайдиған вә уни йүргүзидиған мәмури органдин бирни қуруп бериши бу органниң уйғур аптоном райони тәвәсидә, әң алий мәмури һоқуқи болуши керәк.
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.