Uyghur tor betliride “Ikki yighin wekilliri” ge ochuq xet élan qilindi

Uyghur tordashlar Uyghur élidiki xelq qurultiyi wekilliridin Uyghurlardiki aptonomiye hoquqi mesilisi we ishlitish da'irisi barghanche tariyip bériwatqan Uyghur tili mesilisi qatarliqlargha köngül bölüshni telep qilghan.
Ixtiyariy muxbirimiz pida'iy
2013.01.31
nur-bekri-ikki-chong-yighinda-305.jpg Nur bekri xitayning ikki chong yighinida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2011-Yili 8-mart.
AFP

Bu xildiki pikirler “Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning 11-nöwetlik yéghini” we “Uyghur aptonom rayonluq 12-nöwetlik xelq qurultiyi yéghini” mezgilde weten ichi-sirtidiki bir qisim uniwérsal torbetliride ötküzülüwatqan munazirilerde otturigha qoyulghan.

Melum tor bétide közetküchi süpitide pikir bayan qilghan bir tordash, “Ikki yéghin” ning merkizi idiyisini teminligen partiye merkizi komitéti 18-nöwetlik xelq qurultiyining bir qatar quruq sho'arliri arisida özige yaqqan mezmunlarning “Quruq gepni az qilish, emili ish qilish, chiriklishishke, köz boyamchiliqqa qarshi turush, xelqni heqiqiy razi qilish we omumi xelq turmush sewiyisining éshishigha kapaletlik qilish” ta bir az eks etken bolsimu, “Emeliyleshkinini körüp baqmidim” dégen.

Mezkur tordash yene ikki yéghin wekillirining mes'uliyiti we mejburiyetlirige ishare qilip: “Xelq wekilliri özlirining wekillik hoquqini toghra yürgüzüshi, heqiqiy xelqning wekilige xas ish béjirishi, xelq ichidiki mesililerni waqtida bayqap, waqtida hel qilish layihilirini tüzüp chiqishi, tekshürüp tetqiq qilishliri lazim” dégen.

U yene, yerlik hoquqdarlarning “Doppa dése, kalla kötürüp kélishi” dek öz béshimchiliqigha naraziliqini ipadilep: “Öz jayining emeliy ehwaligha qarap ish körse bolidu dégenlik, yerlik her derijilik organlar özliri xalighanche néme ish qilsa boluwéridu dégenlikmu emes” dep yazghan.

Yene bir tordash “Ikki yéghin” ning wekillik salahiyitige ége bolghanlarning mes'uliyitige izahat bérip: “Ikki yighin wekilliri choqum mes'uliyet éngini yuqiri kötürüp pikir qilishta dadil bolushi, amma oylighanni oylap, yéngiliq yaritishta jür'etlik bolushi kérek. Adetke aylinip ketken kona nezeriyiwi köz qarashlarning iskenjisidin qutulup, mesililerni dadil otturigha qoyushi, xelqning hoquq menpe'itini, xelqning arzu ümidlirini eynen eks ettürelishi kérek” dégen bolsa, yene bir tordash “Nöwettikidek hemme köngül bölüwatqan mal bahasining ösüshi mesilisi, xelq ammisining démokratik hoquqi mesilisi we ijtima'iy kapalet tüzümidin behrimen bolushtiki köz boyamchiliq mesililiriningmu qeghez yüzidiki quruq wedilerge aylinip qilishlirigha xatime bérishning zörür” lükini otturigha qoyghan.

Yene bir tordash, buninggha oxshash yéghinlargha qandaq kishilerning kimler teripidin saylinidighanliqi yaki tallinidighanliqidin peqetla xewiri yoqluqini éytip: “Bir döletning puqrasi bolup turup, mushu yéshimgha kelgüche bashlan'ghuch ottura mekteplerde sinip bashliqi saylap baqqandin bashqa, xizmetke chiqqandin biri birer bölüm bashliqinimu saylashqa qatniship baqmaptimen. Shunga her qétim mushundaq yighinlar échilsa qandaq adem barghandu, dep heyran qalimen” dégen.

Uyghur tor betliride “Ikki yéghin” wekillirige sunulghan teklip we tewsiyilerdin asasliq mezmunlar töwendiki nuqtilargha merkezleshken.

  1. Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlargha aptonomiye hoquqini bermisimu, asasiy qanun boyiche, bashqa xenzu puqralirigha oxshash barawer mu'amile qilishi kérek.
  2. Uyghur aptonom rayonidiki 9-yilliq mejburi tüzümdiki mektepler xenzu tilida ders ötüshni toxtitishi, heptide ötülidighan xenzu tili dersi 5 sa'ettin ashmasliqi, xitay tilini mejburlap tangmasliqi, til yéziqimizni assimilyatsiye qilmasliqi kérek.
  3. Jenubiy shinjangdiki bir qisim kadir saqchi, kent saqchilirining hoquq da'irisi ashkarilishi, téléwizorda élan qilinishi kérek. Chünki bularning hoquq da'irisi hökümitimiz belgilep bergen da'iridin halqip ketken.
  4. Bir nahiye ichide turup, u yerdin bu yerge barsa merkezlik halda Uyghurlarningla kimlikini tekshürüp ötküzüshi bizge zor bésim élip keldi. Bashqilar nechche ming kilométir yiraqliqtin kélip erkin yürse, biz öz yurtimiz, öz nahiyimiz tewesidimu xatirjem yürelmisek bu qandaq bolghini? shunga bizge adil barawer mu'amile qilishi kérek.
  5. Uyghur aptonom rayonidiki yette wilayet tewesidiki saqchixana, doxturxana, banka... Qatarliq orunlargha choqum Uyghur terjiman orunlashturulushi kérek.
  6. “Qosh til” oqutushigha maslishalmighan oqutquchilarni xizmet ornidin yiraqlashturulmasliqi, qiynimasliqi, til öginishke qistimasliqi kérek. Oqutquchilarning ma'ashi östürülüshi, jem'iyette inawet belgilep bérishi kérek. Her qaysi jaylardiki bashlan'ghuch-ottura mektep oqutquchilirining ma'ashi shu jaydiki eng töwen ma'ash ölchimining besh hessidin töwen bolmasliqi kérek.
  7. Doxturxanilardiki dawalinish, dora, qoshumche üskine heqqi qatarliqlarni töwenlitishi, dorilarning bahasini ashkara élan qilishi, doxturxanilarning qaraqchilar uwisigha aylinip qilishigha qoymasliqi kérek.
  8. Hökümet shinjanggha béridighan iqtisadiy yardemni ayimasliqi, shinjang ichidiki kan, néfit, tebi'iy gazlardin élinidighan baj nisbitini yuqirilitip, shinjangning ma'arip, sehiye ishlirigha ishlitishni kérek.
  9. Dölet puqralarning öylirini xalighanche chéqiwétishige yol qoymasliqi, ularning saqal burut, yaghliq markilirighiche ariliship, peslik qilmasliqi kérek.
  10. Nechche yildin béri her qaysi yighin, qurultaylarda sözlep hérip ketken “Shinjangning muqimliqi” din ibaret qalpaqni chörüp tashliwétip, muqimsizliq keltürüp chiqiriwatqan yuqiriqidek ish heriketlerni waqtida tüzitishi kérek.
  11. Xelq rayigha béqishi, puqralarni shilip ghajawatqan yerlik emeldarni pash qilidighan sorun hazirlap bérishi kérek.
  12. Milliy örp aditimizge, muqeddes dinimizgha zit kélidighan teshwiqatlarni toxtitishi, bu heqte ilgiri chiqarghan, tam géziti, lozunka... Qatarliq teshwiqatlarning hemmini öchürüwétish bilen birge örp adet, diniy étiqad, medeniyet sen'et, ma'aripimizni tereqqiy qildurushqa yétekchilik qilishi, shundaq qiliwatqanlarni iqtisadiy jehettin qollishi kérek.
  13. Uyghur aptonom rayonimiz tewesidiki barliq xenzu tilidiki bashlan'ghuch, ottura mektep oqughuchilirigha shinjang tarixi we Uyghur medeniyiti derslik qilinip, heptige bir sa'ettin ötülüshi, shu arqiliq öz-ara chüshinishni ilgiri sürüp, milletler ittipaqliqigha hemdem bölishi kérek. Milletler ittipaqliqini kücheytip wetenning birlikini qoghdash yalghuz Uyghur millitiningla ishi emes, shinjangdiki xenzu yoldashlarmu küch chiqirishi, öz-ara chüshinishini chongqurlashturushi kérek.
  14. Sirttin shinjanggha köchmen bolup kélidighan köchmenlerni muwapiq tizginlishi kérek. Shinjangning zémini keng, bayliqi mol, nopusi az bolghan bilen köplep nopus köchürüshke mas kelmeydu. Shinjangning insanlar yashashqa mas kélidighan zémini cheklik. Yene kélip ikki milletning örüp aditi, din étiqadi oxshimighachqa rehberler bu xizmetke köngül bölishi kérek. Bek köchürgüsi kélip ketse wilayet oblastlargha emes, rota polklirining özige köchürgey. Sirttin kelgenler bilen yerlikler otturisida chüshinish yéterlik bolmighanliqi seweblik ixtilap chiqidu, bu adettiki majirani yerliktiki chongamlar adil sorimaydu.
  15. Axbarat erkinlikimizge chéqilmasliqi, dölet (özliri chiqarghan) asasiy qanun yol qoyghan da'iridiki tor alaqimizge ariliship tétiqsizliq qilmasliqi, bolupmu télégraf shirkitining heddidin ashqan süzgüchini éliwétip, normal tor bayliqimizgha buzghunchiliq qilish qilmishini toxtitishi kérek.
  16. Uyghur aptonom rayonida hazirmu aptonomiye hoquqi bar déyilse, bizge aptonomiye hoquqini qoghdaydighan we uni yürgüzidighan memuri organdin birni qurup bérishi bu organning Uyghur aptonom rayoni teweside, eng aliy memuri hoquqi bolushi kérek.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.