Xitay zerbe bérish nishanini "Bölgünchilik", "Esebiylik" idiyesini tarqatqan Uyghur oqutquchilargha qaratti

Muxbirimiz erkin
2017-04-19
Share
perhat-ezim-maarip-naziri.jpg Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining naziri perhat ezim.
xjedu.gov

Yéqinda Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining naziri perhat ezim "Shinjang géziti" de maqale élan qilip, bezi Uyghur oqutquchilirini "Ikki yüzlimichilik" qilish bilen tenqid qilghan. Uning ilgiri sürüshiche, ma'arip sépidiki bezi oqutquchilar qarimaqqa partiyege sadiqtek qilsimu, biraq yoshurun "Esebiylik", "Bölgünchilik" idiyesini tarqitip kelgen.

Perhat ezim, bu xil siyasiy prinsip, siyasiy qa'idige xilapliq qilghan "Ikki yüzlimichi" Uyghur oqutquchilarning bayqalghanliqini bildürgen bolsimu, biraq u bu oqutquchilarning kimliki, konkrét qandaq yoshurun "Bölgünchilik", "Esebiylik" pikrini tarqatqanliqi we ulargha qandaq chare körülgenlikini tilgha almighan.

Bezi közetküchilerning körsitishiche, perhat ezimning sözi "Ikki yüzlimiler" ni tazilashning Uyghur oqutquchilar qoshunigha kéngeygenlikining signali. Közetküchiler, bundaq qattiq siyasiy ramka oqutquchilarning kespiy mes'uliyiti we rolini boghup tashlaydighanliqini agahlandurdi.

Burun Uyghur rayonida uzun yil oqutquchiliq qilghan, hazir melum yawropa dölitide olturushluq bir Uyghur ziyaliysi xalis ependi mundaq dédi:

"Elwette, oqutquchilar telim-terbiye bilen shughullan'ghanda, munberning aldigha kelgende, tebi'iy halda özining logikiliq analizi asasida terbiye élip baridu. Herqanche qizillashqan oqutquchi bolsimu, u melum nuqtidin éytqanda yenila milliy kimliki boyiche heriket qilishqa yüzlinidu. Mushu nersilerni yoqitiwétishte urunushning özi insaniyet tarixida körülüp baqmighan bir hadise. Oqutquchilar bu xil bésimlargha uchrawergen waqitta, ularning bilim bérishtin ibaret mes'uliyiti bir chetke qayrilip qélip, ular noqul siyaset néme dése, shuni ijra qilidighan, özining söz herikitidin tartip, qiziqishighiche hemme nersige tolimu ziyade sezgürlük bilen éhtiyat qilidighan, pütün wujudi we es-xiyali siyasiy telepke qandaq uyghun kélishtin ibaret mushu mesilige merkezliship qélip, özining oqutush, métodika, bashqa jehetlerdiki ishlargha köngül bölüsh waqti héchqachan bolmaydu we buninggha waqit chiqiralmaydu. Netijide, oqutquchi özining mekteptiki mes'uliyiti we mejburiyiti öz rolini jari qilduralmaydu."

Lékin bezi xitay analizchilirining qarishiche, Uyghur ma'arip sépidiki bu xil qattiq siyasiy kontrolluqning yoshurun nishani-Uyghur medeniyiti. Amérikida chiqidighan "Béyjing bahari" zhurnilining bash meslihetchisi, ataqliq xitay öktichi zat xu ping ependi, xitayning muddi'asi "Uyghur medeniyitini yoqitish" dep körsetti.

U mundaq deydu: "Hazir xitay kompartiyesining tigh uchi noqul adettiki öktichi Uyghurlargha qaritilipla qalmay, Uyghur medeniyitining özige qaritildi. Uning meqsiti Uyghur medeniyitini yoqitish. Mana bu uning yetmekchi bolghan asasliq nishani. U özining medeniyitini bilmeydighan, özining örp adetliridin xewersiz bir ewlad Uyghur yash-ösmürlirini terbiyilep chiqish üchün pütün küchini ishqa séliwatidu. Burun nurghun kishiler kompartiyening shinjangdiki qilmishlirigha peqet siyasiy nuqtidin qaraytti. Biraq hazir uning medeniyet, ma'arip jehettiki qilmish-etmishlirini éniq körüp yetti. Uning qilmishining burunqidin téximu éghir ikenlikini hés qiliwatidu".

Xu ping ependi yene, bundaq qattiq siyasiy ramka ichidiki ma'arip Uyghur yash-ösmürlirining saghlam terbiye élishigha tesir qilidighanliqini körsetti. Uning qarishiche, bu xil siyasiy ma'arip Uyghur yash ösmürliride saxta tarix we saxta medeniyet tonushini shekillendüridiken.

U mundaq deydu: "Bu xil ma'aripning zerbe bérish küchi téximu chongqur bolidu. Eger sen bir milletning medeniyitini üzül-késil weyran qilish niyiting bolsa, sen uning ma'aripigha qol salisen. Chünki, ma'arip ewladlarni yétishtüridu. Uning bolupmu yash ewladlarning idiyesige körsitidighan tesiri nahayiti zor. Shunga, ishni yash-ösmürlerdin bashlidi. Shundaq qilghanda bu ularda saxta tarix qarishi, saxta medeniyet tonushini shekillendürüp, Uyghurlardiki esli mewjut bolghan öz medeniyiti we tarixigha bolghan tonushni asta-asta siqip chiqiridu. Bu nahayiti éghir mesile. Buninggha her sahe jiddiy diqqet qilishi kérek".

Ma'arip naziri perhat ezim "Shinjang géziti"diki maqaliside, Uyghur oqutquchilarni siyasiy qa'idige xilapliq qilmasliqqa agahlandurup, "Bölgünchilikke qarshi küresh ma'arip sépidiki uzun muddetlik, murekkep küresh. U her bir oqutquchining intizamgha emel qilip, 3 xil küchlerge qet'iy qarshi turushini telep qilidu" dégen.

Uning qeyt qilishiche, térrorluq, bölgünchilik, diniy radikal küchler Uyghur rayonida izchil esebiy idiyelerni tarqitip, Uyghur oqutquchi-oqughuchilar qoshuni we ma'arip sistémisigha singip kirishke urunup kelgen.

Lékin yawropadiki xalis ependining ilgiri sürüshiche, bundaq qattiq siyasiy kontrolluq Uyghur oqutquchilirining bixeterlik üchün bir xil tehdit. U, bundaq qattiq siyasiy bésim astida oqutquchiliq qilish "Darwazning dar üstidiki herikitige oxshaydu" dep körsetti.

U mundaq deydu: "Bu siyasiy ramkining yene bir paji'elik teripi xuddi buningdin 40-50 yil awwal 'medeniyet inqilabida yüz bergen'ge oxshash bir türküm kishilerning 2‏-bir bir türküm kishilerdin shexsi öch alidighan bir xil qoraligha aylinip qélish éhtimali bar. Mesilen, mektep rehberliri yaki shu mekteptiki melum insanlarning közige sighmighan 2‏-bir insan bolsa, uni mushu xil wastilar arqiliq bohtan chaplap, zerbe bérishi mumkin. Uningdin bashqa (dersxanida) bezi bir shexslerning terjimihali, hayat pa'aliyiti yaki melum utuq-netijilirini oqughuchilargha bildürüsh jeryanida bilip-bilmey xitayning quliqigha yaqmaydighan sözler tebi'iy chiqidu. Chünki, tarix, dégen tarix. Xitay qobul qilmighan tarixni sözlesh ulargha nisbeten jinayet shekillendüridu, dégen tuyghu peyda qilip, zerbe bérish nishanigha aylandurup qoyidu. Démek oqutquchilarning xizmet qilishi xuddi darwazning dar üstide méngip turup heriket qilishigha oxshash halgha kélip qaldi, dep qarisaq bolidu".

Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'go égiri partiye-hökümet ichidiki "Bölgünchilik" "Esebiylik" mesiliside pikri müjmel kadirlarni tazilaydighanliqini bildürgen. Emma bu heriketning Uyghurlarni ashkara nishan'gha élishida tunji oqni qeshqerning mu'awin walisi memtimin yasin atqan. U, qeshqer waliy mehkimisining ündidar salonida maqale élan qilip, Uyghur kadirlirini "Bölgünchilik", "Esebiylik"ke qarshi turush kürishide "Semimiyetsiz" we "Shekilwaz" dep tenqidligen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.