Xitay hökümitining idare organlarda Uyghur tilini ishlitishni chekligenliki melum boldi

Muxbirimiz gülchéhre
2018-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Qosh til ma'aripida toluq ottura mektepni püttürgen oqughuchilar aliy mektep imtihani bermekte. 2012-Yili 7-iyun, qumul.
Qosh til ma'aripida toluq ottura mektepni püttürgen oqughuchilar aliy mektep imtihani bermekte. 2012-Yili 7-iyun, qumul.
AFP

Xitay da'irilirining "Dölet ortaq tilini omumlashturush" namida Uyghur diyarida xitay tilini omumlashturushni meqset qilghan siyaset tedbirlirini, yéqinda "Ikki yüzlimichilikke qarshi turush" namidiki siyasiy herikiti bilen birleshtürüp kücheytkenliki melum. Yeni chet'ellerdiki ijtima'iy taratqularda, Uyghurlar ündidar supisidin köchürüp tarqatqan bu heqtiki uchurda gerche, mezkur höjjetning menbesi éniq körsitilmigen bolsimu, buning Uyghur diyaridiki melum sinip mudirlirining bir ündidar guruppisida 19-aprél tarqitilghanliqi melum.

"Dölet ortaq tilini ortaq ishlitishni teltöküs omumlashturup, ikki yüzlimichilerge qet'iy qarshi turayli" dégen téma astidiki bu uchurda, da'irilerning buningdin kéyin mekteplerde dölet ortaq tilini ishletmigenlerni éniqlash élip bériwatqanliqi we eger oqutquchilar arisida xitaychini ishletmeydighanlar bayqalsa, "Ikki yüzlimichi" qatarida ismining ma'arip tarmaqlirigha yollinidighanliqi körsitilgen. Hetta ularning oqughuchiliri arisida xitay tilini qollanmighanlar bayqalsimu oxshash jazalinidighanliqi, shuning üchün oqutquchilar we oqughuchilar öz ara bir birini nazaret qilip, mes'ul bolush arqiliq, sinip mudirliri we oqutquchilar bir terep qilinishtin saqlinishqa agahlandurulghan.

Biz bu uchurni delillesh üchün aldi bilen aqsudiki ma'arip orunliridin melumat élishqa tirishtuq, melum nahiyelik ottura mektepning a'ililikler qorusida olturushluq bir pénsiyege chiqqan oqutquchi, Uyghur xizmetchilerge xitay tilida ders ötüshni wezipe qilghandin sirt, yéqinda yene aqsu da'irilirining, bu yil béshida idare organlargha mexsus bir tutash höjjet chüshürüp xizmetchilerge pütünley xitayche sözlesh telipini qoyulghanliqini delillidi. Uning éytishiche, u özining bu telepning höddisidin chiqip bolushqa közi yetmey yéqinda, baldur pénsiyege chiqishqa mejbur bolghan iken. Bu oqutquchi yene érining ishlewatqan idarisidinmu yéqinda xizmetchilerge dölet ortaq tilini ishlitish telipi qoyulup, Uyghur tilida sözlishishni chekligenlikini bildürdi.

Bu uchurni delillesh üchün aqsu da'iriliri bilen alqilashtuq, hökümet ishxaniliri, ma'arip tarmaqlirigha qaratqan téléfon ziyaretlirimiz jawabsiz qalghan bolsimu, lékin aqsu sheherlik milliy we din ishlar ishxanisidin bir xitay xadim so'allirimizgha qisqila jawab berdi. U "Dölet ortaq tilini ortaq ishlitishni teltöküs omumnlashturup, ikki yüzlimichilerge qet'iy qarshi turayli", dégen undaq bir höjjet tarqitilghanliqini inkar qilip: "Biz undaq bir höjjet tarqatmaymiz," dédi. Emma biz idare organlarda Uyghurche sözlishish cheklen'genlikini delilliginimizni éytqinimizda, u aldirap "Ishlitiwatmamdu, izchil ishlitiwatidighu, eger orunlar undaq bir tedbir alghan bolsimu u, radikalliqni tügitish xizmitining bir qismi bolushi mumkin" depla bashqa so'allirimizgha jawab bermidi.

Pütkül Uyghur diyarida xitay da'iriliri atalmish "Milletler ittipaqliqi a'ilisi" siyasitini Uyghur élining her qaysi jaylirida kéngeytken we her derijilik hökümet kadirlirini Uyghurlar bilen "Tughqan" bolushqa seperwerlik qilghan shundaqla her saheler boyiche dawam qiliwatqan "Ikki yüzlimichilerge qarshi turush" dolqunida Uyghurlar her türlük bahaniler bilen jazaliniwatqan nöwettikidek jiddiy bir weziyette, Uyghur tilini ishlitishning bashqa jay we oxshimighan orunlardi'iki cheklinish ehwalinimu igileshke tirishtuq.

Xotenning melum nahiyeside memuriy kadir bolup ishlewatqan bir yash ayal, idre -organlarda Uyghur tilida sözlishige yol qoyulmaydighanliqini delillidi. "Uyghurche gep qilishqa bolmaydu dep shert qoydi" dégen bu ayal, özi ishlewatqan organdimu 3-ayda chüshken mexsus höjjet boyiche peqetla "Xenzuche ishlitishning ijra qiliniwatqanliqi" ni, buning bilen ximzetlirige qulaysizliq we bésim boluwatqanliqini, özining bu cheklime seweblik uchrighan qiyinchiliqini lughetlerdin paydilinip yürüp hel qilishqa tirishiwatqanliqini bildürdi.

Ötken yilining axiridin bashlap zor bir türküm hökümet xadimliri, asasiy qatlamlargha bérip, Uyghurlarning öyide bir hepte yétip-qopushqa orunlashturulghan. Xitay metbu'atliri tarqatqan yéqinqi xewer we inkaslardin, a'ililerge orunlashturulghan kadirlarning özi höddige alghan a'ile ezalirigha xitayche ögitishni asasliq wezipe qilghanliqi melum idi.

Qeshqer wilayitidin melum kentke éri bilen teng xizmetke chüshken bir ayal kadir, nöwette kadirlarning özi orunlashqan, ziyaret qilidighan a'ililerning xitayche sewiye ehwalini igilewatqanliqini, shundaqla Uyghur déhqanlarning bu jehettiki ehwalini xatirilep jedwel turghuzup yuqirigha melum qilghandin kéyin tedbir élinidighanliqini bildürdi. Uning déyishiche "Dölet ortaq tili" ni omumlashturush muqimliqni ilgiri sürüpni meqset qilghan bolup, da'iriler "Xenzu tilini o'umumlashturush arqiliq déhqanlargha radikal idiyelerning singip kirishining aldini almaqchi" iken. Shunga nöwette da'iriler Uyghur tilini cheklesh tedbirini kenttiki déhqanlarghimu kéngeytken iken.

Buning aldida xitay hökümiti Uyghur diyaridiki barliq yesli we ottura-bashlan'ghuch mekteplerde Uyghur tilini cheklep, birdek xitay tilini ishlitish toghrisidiki belgilimisini élan qilghan idi. Belgilimide ularning birdek "Dölet tili" da sözlishi telep qilin'ghan. Ilgiriki delilleshlirimizdin hetta yeslilerdiki bu cheklimining diniy étiqad we Uyghur tili bilen cheklinip qalmay, Uyghurlarning medeniyiti turmush we örp-adetlirige alaqidar Uyghur medeniyiti, tarixiy, Uyghur klassik shexsler, Uyghur milliy hayati yaki Uyghur örp-adetlirini ipadileydighan resim, hösni xet we sen'et eserlirining, tam géziti hem shuninggha oxshash herqandaq körünüsh cheklinidighanliqi ashkarilan'ghan idi.

Xitay hökümitining Uyghur ana til ma'aripini bikar qilip, uning ornigha "Dölet tili" dégen namda omumyüzlük xitay tili ma'aripini dessitishi eslidinla Uyghurlar we kishilik hoquq teshkilatliri teripidin "Xitayning bashqa milletlerni assimilyatsiye qilish siyasiti" dep tenqidige uchrap kéliwatqan idi, nöwette xitay hökümitining Uyghur diyari miqyasida idare-organlardimu Uyghur tilini chekligenliki bolsa, dunya metbu'atida "Xitay hökümiti Uyghur diyarida keng kölemlik terbiyelesh lagérlirini qurup, Uyghurlar üstidin sistémiliq medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatidu" dégen küchlük teniqdler meydan'gha kelgen bir peytte ashkarilandi.

Emeliyette xitayning asasiy qanuni we milliy térritoriyelik aptonomiye qanunida az sanliq milletlerning öz milliy til yéziqini ishlitish hoquqi étirap qilin'ghan. Uyghur tili bolsa, Uyghur aptonom rayonining hökümet we memuriy hem ma'arip qatarliq saheliride ishlitilidighan til ikenlikini étirap qilishqan idi. Közetküchiler xitay da'irilirining emeliyette öz asasiy qanun we milliy térritoriyelik aptonomiye qanunlirini özliri buzuwatqanliqini éytishmaqta.

Toluq bet