Xitayda yolgha qoyuluwatqan intérnét we téléfonda kimlik ishlitish tüzümi naraziliq qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2013.09.16
xitay-internet-weibo-weybo.jpg Xitay puqrasining weibo arqiliq twitter qatarliq mikrobloglargha kiriwatqan körünüsh. 2012-Yili 15-dékabir, guyju.
AFP

Xitay soda sana'et memuri bashqurush bash idarisi 15-séntebir küni “Torda mal sétishqa qarita sinaq belgilimiler” namliq uqturush chiqirip, torda mal sétish we sétiwélishta kimlik tüzümining eng téz waqit ichide emeliyleshtürüshni jakarlighan.

Melum bolushiche, bu, xitayda intérnét we téléfonda kimlik ishlitish yolgha qoyulidighanliqi jakarlan'ghandin buyanqi yene bir yéngi belgilime bolup, xitaydiki ammiwi tor béketliride bu belgilimilerge qarita inkaslar köpeygen.

Uqturushta 2010-yildin buyan xitaydiki tor sodisida kimlik ishitilish yolgha qoyulghan bolsimu, emma nurghun shirket we shexsler bu belgilimilerge ri'aye qilmighanliqi üchün,bundin kéyin torda mal satquchilarning torda mal sétishtin ilgiri, kimliki boyiche soda-sana'et bashqarmisining tor békitige kirip tizimlitish telep qilinidighanliqi, soda-sana'et bashqarmisining tor békitide kimliki boyiche tizimlatmighanlarning “Qanunsiz tijaret qilghuchilarni bir terep qilish belgilimisi” boyiche jawabkarliqi sürüshtürülidighanliqi hetta qanuniy jazagha tartilidighanliqi uqturulghan.

Xitay soda-sana'et bash idarisining bu élani bir qisim tordashlarning qarshi élishigha érishken bolsimu, emma yene bir qisim tordashlar da'irilerning intérnét we téléfonda kimlik ishlitish tüzümini yolgha qoyghandin buyan, puqralarning intérnét we téléfondiki erkinliki barghanche tariyiwatqanliqini ilgiri sürüp, naraziliqini ipadiligen.

Bu heqtiki inkaslarda bayan qilinishiche, da'iriler intérnétta kimlik ishlitish tüzümini yolgha qoyghandin buyan, nurghun shirketlerning torda tijaret qilish da'irisi cheklimige uchrapla qalmastin, torda mal sétiwalghuchilardinmu kimlik telep qilin'ghanliqi üchün, tordashlarning intérnéttiki barliq pa'aliyetliri ularning i p adrési arqiliq tor saqchilirining nazariti astigha élinip, xitay puqralirining intérnét erkinlikidin mehrum qilin'ghanliqi ilgiri sürülgen. Sinna torida bir tordash soda sana'et bashqurush da'irilirining bu uqturushining emeliyette xitaydiki intérnét kontrolluqining yene bir xil wasitisi ikenlikini otturigha qoyup,“Téléfonda kimlik ishlitish tüzümidin kéyin, intérnéttimu kimlik ishlitish telep qilindi. Intérnétta mal sétishqa tayinip turmushini qamdaydighan bizdek kichik tijaretchilerning yoli barghanche taraymaqta. Nöwette yolgha qoyuluwatqan bu xil kimlik tüzümi, emeliyette biz junggo puqralirining intérnéttiki soda erkinlikimiznila emes, belki körüsh, sözlesh erkinlikimiznimu yoq qilmaqta” dégen.

Öz naraziliqini ipadiligen tordashlar yene, nöwette téléfon we intérnét ishlitish birqeder erkin dep qariliwatqan xitay ölkilirining ehwalimu qattiq kontrolluq astidiki tibet we Uyghur rayonigha oxshap qalghanliqini bildürgen.

Beydu torida öz naraziliqini ipadiligen bir tordash mundaq yazghan “Awghust éyida torda pitne-pasat tarqatquchilar jazalinidu, dégen uqturush bilen teng, nurghunlighan shexsi bloglar taqiwétilip, intérnétta emeldarlarning chiriklikini pash qilghuchilar ösek söz tarqatti dep qolgha élindi. Mana emdi erkin soda qilishmu cheklinip, torda mal sétish we intérnétta chet'el torlirigha kirip mal élishtimu, soda-sana'et bashqarmisigha kimlik tizimlitish telep qilinmaqta. Ilgiri shizang we shinjanggha barghinimda, u yerde intérnét we téléfon'gha qoyulghan cheklimilerdin bizar bolghan idim. Mana emdi bu tüzüm nisbeten erkin déyilgen ichki ölkilerdimu yolgha qoyulmaqta. Junggo puqralirini kütüwatqini qatmu-qat tosuq we cheklimiler bolsa kérek.”

Melum bolushiche, Uyghur we tibet rayoni intérnét we téléfon alaqisi eng qattiq kontrol qilin'ghan rayonlar bolup, bu rayonlarda intérnét we téléfonda sezgür uchur tarqatqanliqi üchün jazalan'ghanlarmu eng köp bolghan. Xitay da'iriliri 2011-yili 11-ayda xitay puqralirining intérnét we téléfon alaqiside kimlik ishlitish tüzümining yolgha qoyulidighanliqini jakarlighandin kéyin, bu tüzümni eng awwal tibet we Uyghur aptonom rayonida emeliyleshtürgen. Tibette 2011-yil 11-aydin bashlap téléfon we intérnét ishletküchilerning kimliki boyiche tizimlitish tüzümi yolgha qoyulidighanliqi jakarlinip,bu tüzüm 2011-yil 12-ayda resmiy yolgha qoyulghan. Uyghur aptonom rayon da'iriliri 2012- yili yil yéngi yildin bashlap qol téléfon we intérnét ishletküchilerdin kimlik boyiche tizimlitish telep qilinidighanliqini uqturghan. 2013-Yil 27-aprél küni ürümchi da'iriliri uqturush chiqirip,“Shinjangning alahide bashqurush tüzümi we jinayetchilerge zerbe bérish telipige asasen, 3-maydin ilgiri ürümchi tömüryol baziri etrapidiki nimkesh téléfon bazirining taqilidighanliqini shundaqla 3-maydin kéyin nimkesh téléfon baziridimu kimlik boyiche téléfon sétish tüzümi yolgha qoyulup, ilgiri kimlik ishlitilmey sétilip bolghan téléfon kartilirining mulazimiti toxtaydighanliqi”ni jakarlighan.

Yéqinda aqsu we qeshqerde 9 yildin 10 yilghiche muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghurlarning köpinchisi, “Torda diniy radikalliqni teshwiq qilghan, chet'el metbu'atlirining uchurlirini tarqatqan” dégen jinayetler artilip jazalan'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.