Awstraliyilik közetküchining sama ornigha “Kichik alma” usulining dessitilishi heqqidiki mulahiziliri

Muxbirimiz irade
2015.02.20
kichik-alma-usuli-dehqanlar.jpg Déhqanlar “Kichik alma usuli” ögenmekte
Photo: RFA


Yéqinda qeshqerde xitayning chaghan bayrimini kütüwélish üchün orunlashturulghan chong tiptiki medeniyet pa'aliyitide on mingdin artuq kishining kichik alma usuligha sélinishi xelq'ara metbu'atlardimu keng xewer qilin'ghan. Bolupmu usulgha sélin'ghanlar ichide imamlarningmu bolushi küchlük inkas qozghighan idi. Chet'ellik közetküchilermu bu heqte bes - beste munazire élip barmaqta. Awstraliyilik xitay ishliri mutexessisi xitay hökümitining kichik alma usulini xelqqe mejburlishini, samaning cheklinishige baghlap chüshendürgen.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, xitay hökümiti yéqinda qeshqerde imamlarnimu öz ichige alghan 10 mingdin artuq kishini meydanda usulgha salghan idi. Bu mezkur xitay tilidiki “Kichik alma” dégen naxsha usuligha dessewatqanlar ichide saqalliq bowaylar, momaylar, hetta aq perenje kiyip, saqal qoyuwalghan imamlar bar idi. Ular tolimu qolashmighan put - qol heriketliri bilen usul oynashqa mejbur boluwatatti. Kishige xuddi sérik ömikide köndürülgen maymun oyuni körüwatqandek tesir béridighan bu körünüshler dunya metbu'atliriningmu diqqitini qozghidi. Bu heqte élan qilin'ghan xewerlerde birdek, xitay hökümitining Uyghurlarning radikallishishining aldini élish üchün oylap chiqqan amalining Uyghur imamlirini usulgha sélish bolghanliqini yazghan idi. Tashqi siyaset zhurnili bu heqtiki xewiride, qeshqerde on minglap kishining kichik alma usuligha sélinishining xitayning wéybo toridimu yaxshi inkas qozghimighanliqini, nurghun kishilerning buni kéreksiz bir hamaqetlik, dep tenqid qilghanliqini, bezilerning hetta “Bu usulni körüp alma yigümmu kelmeydighan bop qaldi” dep inkas qayturghinini bayan qilghan.

Awstraliyining sédniy uniwérsitétining léktori, Uyghur tarixi tetqiqatchisi dawid brofi bolsa kichik alma usulining keng teshebbus qilinishi bilen yéqindin buyan da'irilerning qeshqerde samani cheklishige baghlap mulahize qilghan. U, awstraliye xitay ishliri tetqiqat merkizining tor bétide élan qilghan “Shinjangdiki kichik alma” mawzuluq mulahizisde xitayda téxi sabiq siyasiy byoro ezasi bo shileyning kishilerni “Qizil naxsha” éytip, oqughuchi balilarni etigende ders bashlashtin awwal, xizmetchilerni ishqa bashlashtin awwal inqilabi naxsha éytip usul oynatqan ehwallar bolghanliqini, xitayda buni yéngiliq dep qarighili bolmisimu, emma xitayning Uyghur élida kishilerni kolliktip usulgha sléishida bir seweb barliqini, yeni xitay hökümitining Uyghurlarning radikalliship kétishidin endishe qiliwatqanliqini bayan qilghan. Dawid brofining mulahiziside bayan qilishiche, aldinqi yilidiki xelq qurultiyida Uyghur élidin kelgen wekil dilnar abdulla yighinda bezi Uyghur radikallarning hazir naxsha éytip - usul oynimasliqni teshebbus qiliwatqanliqini, ularning hetta kishilerning toylardimu naxsha éytip - usul oynishini cheklewatqanliqidek mesilini otturigha qoyghan. Mana bu noqtidin yolgha chiqqanda xitay da'iriliri bu arqiliq kishilerni usul oynashqa teshebbus qilish arqiliq diniy radikallargha qarshi turushni meqset qilghan. U mundaq dep bayan qilghan : “Körünmekke, bu kishiler usul oynashqa mejburlan'ghan emes yaki zorlap usulgha sélin'ghan emes. Lékin usul oynashni ret qilish dégenlik zor bir qehrimanliq bilen özini “Mana men bir yoshurun diniy radikal” dep élan qilip, pütün diqqetni özige tartqanliq bolup qalidu. Shunga jem'iyettin kélidighan bu bésim we yaman közning özila nurghun kishilerning usul oynishigha yéterlik seweb bolalaydu. Dilnar abdulla sözide diniy radikallarning Uyghurlarning milliy medeniyitini saqlap qélishigha zor ziyan séliwatqanliqini otturigha qoyghan. Uning we uninggha oxshaydighan köz qarashtikiler islamche puritanizimge Uyghur milliy medeniyitini küchlendürüsh arqiliq taqabil turghili bolidu, dep qaraydu. Démek bu köz qarash boyiche bolghanda, bu nöwet bu minglighan kishi xitayche zamaniwi naxshigha emes, belki bir Uyghurche millliy naxshigha, milliyche usulgha sélinishi kérek idi.”

Dawid brofi mulahizisi dawamida, eslide bundin téxi 2 yil awwalghiche xitay da'irilirining Uyghur medeniyitini kücheytish siyasitinimu tutup baqqanliqini, bu sewebtin bezi mekteplerde hetta balilarning her küni bir sa'ettin sama oynashqa orunlashturulghanliqini, hetta peyziwat nahiyiside 5000 kishilik dolan we sama usuli orunlashturulghanliqini bayan qilghan. U, xitay da'irilirining samani eslide Uyghurlarni radikallishishtin saqlashtiki eng yaxshi bir waste dep qarighan, deydu. Undaqta xitay hökümitining bu köz qarishini özgertishige néme seweb bolghan idi? aptorning qarishiche, bu samaning kélip chiqish tarixigha bolghan xata chüshenchidin peyda bolghan. Aptorning éytishiche, sama eslide bir erebche söz bolup, sopichiliq en'enisi boyiche naxsha we usul arqiliq allahqa bolghan étiqadi we séghinishini ipadileydighan bir söz idi. Aptorning éytishiche, samaning cheklinishige qeshqerde bir bashliqning mana buni tonup yétishi seweb bolghan bolushi mumkin iken. Aptor bu heqte özi anglighan, xeqning aghzida tarqilip yürgen bir weqeni bayan qilip mundaq dégen : “Tarqilip yürgen geplerdin qarighanda, qeshqer sheher bashliqi ötken yil axirida samagha qatniship qalghan. Biraq u etrapida sama oynawatqanlarning “Allah” dep towlawatqanliqini anglighan. U bu kishilerning emeliyette néme ish qiliwatqanliqini chüshen'ginide uningda samagha nisbeten yaman köz qarash peyda bolghan. Gerche bu gepning rast - yalghanliqini delillesh mumkin bolmisimu, emma xewerlerdin qarighanda, shundin buyan qeshqerde mekteplerde sama oynash emeldin qalduruluptu. Qeshqer héytgah meschiti aldidimu ilgirikidek sama oynashqa ruxset qilinmaydighan bolup qaptu. Meyli bu yerde qeshqer sheher bashliqining idiyisidiki burulush buninggha seweb bolghan bolmisi'un, emma hazir xitayning Uyghur milliy medeniyitini küchlendürüsh arqiliq diniy radikalliqqa qarshi turush siyasiti tüptin özgerdi. Eger xitay hökümiti kichik alma usuligha oxshash mushundaq heriketlirini dölet qoli arqiliq yürgüzüshni dawam qilsa, bu Uyghurlarning xitay hökümiti diniy radikalliqqa qarshi turush nami astida emeliyette Uyghur milliy medeniyiti we dinigha hujum qiliwatidu, déginining rastliqini ispatlap béridu.”

Dawid brofi mulahizisini mundaq dep ayaqlashturghan : “ Uyghur élida samaning teqdiri néme bolidu, buni peqet waqit körsitip béreleydu. Emma ishning qiziqarliq yéri, eger xitay hökümiti heqiqeten samani yoqitip, uning ornigha “Kichik alma”gha oxshash zamaniwi naxishilarni dessetse, u halda ular del islamchilar qilalmaywatqan ishni qilip bergen bolidu. Yeni, radikal islamchilar ezeldin béri qattiq qarshi turup kelgen sopichiliqni yoqitip bergen bolidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.