Хитай көчмәнлири бәзи дөләтләрни көчмән қобул қилиш сиясәтлирини өзгәртишкә мәҗбурлимақта

Мухбиримиз ирадә
2013.08.16
xitay-kochmen-305.jpg Гәнсу, хунән, вә сичүәндин кәлгән хитай көчмәнлири үрүмчи кочилирида. 2010-Йили 14-ноябир.
AFP

Мәлуматлардин қариғанда, чәтәлләргә көчүп чиқиватқан хитай көчмәнлириниң саниниң мислисиз дәриҗидә көпийип кетиши бәзи дөләтләрни биарам қилип, уларни өзлириниң көчмән қобул қилиш сиясиәтлиригә өзгәртиш киргүзүшкә мәҗбур қилған. Болупму мәбләғ салғучи сүпитидә көчиватқан хитай пуқралириниң барған дөләтлиридә өй баһалириниң зиядә өрләп кетишини кәлтүрүп чиқириши йәрлик аһалиләрниң қаттиқ наразилиқини қозғиғанлиқтин, һөкүмәтләр буниңға қарита тәдбир елишқа башлиған. Төвәндә буниң тәпсилатини мухбиримиз ирадәдин аңлиғайсиләр.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, мәбләғ селиш шәрти арқилиқ көчмән қобул қилиш америка, канада вә австралийә қатарлиқ дөләтләр йолға қоюп келиватқан көчмән қобул қилиш сиясәтлириниң бири. Әмма йеқинқи йиллардин буян хитай иқтисадиниң өрлиши нәтиҗисдә барлиққа кәлгән хитай байлириниң вә бир қисим хитай әмәлдарлириниң өзиниң бисатини үзлүксз бу дөләтләргә өзлири яки бивастә туғқанлири арқилиқ йөткиши вә шу арқилиқ шу дөләтләрдә давамлиқ туридиған һоқуқларға еришишни қоғлишиши нәтиҗисидә бәзи дөләтләрдә хитай нопуси барғансери көпийишкә башлиған.

Америкиниң қанунида, америкиға бир милйон доллар мәбләғ селиш вә икки йил ичидә әң аз дегәндә он кишигә иш пурсити яритиш шәрти астида көчмәнләргә америкиға давамлиқ олтурақлишиш йолини ачидиған йешил карт берилиши бекитилгән. Америкиниң бәзи районлирида болса бу рәқәм һәтта 500 миң доллар мәбләғ селиш өлчими бойичә елип берилған. Канада вә австралийә қатарлиқ дөләтләрниңму өз алдиға охшимиған миқдар вә охшимиған шәртләр астида мушуниңға охшаш сиясәтлири бар иди. Әмма бу сиясәттин пайдилинип олтурақлишип қеливатқан хитай көчмәнлириниң саниниң һәддин зиядә еишип кетиши бу дөләтләрни тәмтиритип қойған.

Америкидики с н б с теливизийисидә берилгән бир хәвәрдә көрситилишичә, һәр йили хитайдин иқтисадий мәбләғ селиш йоли билән чәтәлләргә көчүп кетиватқанлар сани 150 миңдин ашидиған болуп, өткән 12 ай ичидила хитайдин сиртқа еқип кәткән пулниң сани 225 милярд доллардин ашқан. Сиртқа көчүп кетиватқан пулдарлар асасән бейҗиң, шаңхәй, гуаңдуң, җеҗяң, җяңсу қатарлиқ өлкә, шәһәрләрдин болуп, уларниң асаслиқ мәнзил дөлити биринчи болуп америка, ундин қалса канада вә австралийә икән.

“дуня җуңголуқлар һәптилики” намлиқ журналда елан қилинған бир мақалидә көрситилишичә, нөвәттә канада, австралийә вә һәтта сингапор қатарлиқ дөләтләр буниңға қарита бир қисим тәдбирләрни елип, хитай көчмәнлириниң санини контрол қилишқа мәҗбур болған. Мәсилән, канада бу һәқтики сияситигә рәсмий өзгәртиш киргүзүп 2012 - йили 7 - айниң 1 - күнидин итибарән иқтисадий мәбләғ селиш йоли арқилиқ көчидиған көчмәнләрни қобул қилишни рәсмий тохтатқан. Мәзкур журналда көрситилишичә, буниңдин кейин башқа дөләтләрму аста - аста мушу хил вастиләрни йолға қоюши мумкин икән.

Хитай көчмәнлиригә қарита тәдбир елишқа башлиған дөләтләрниң йәнә бири болса сингапор болуп, сингапорда һазир хитай көчмәнлирини қарши алмаслиқ хаһиши еғирлашқан. Униңда ейтилишичә, өткән йили 5 - айда 31 яшлиқ хитай бай өзиниң қиммәт баһалиқ аптомобилини сингапор шәһәр ичидә тез сүрәт билән һәйдәп 3 кишиниң һаятиға замин болуш вәқәси әслидила хитай көчмәнләргә наразилиқи тешип турған сингапор хәлқиниң қаттиқ наразилиқини қозғап, хитай көчмәнлиригә болған көз қарашни техиму яманлаштурувәткән. Буниң билән сингапор даирилири хитай көчмәнләрни қобул қилишқа даир түзүмлирини чиңитқан.

Австралийә болса хитай көчмәнлири әң көп йәр - мүлк сетивалидиған дөләт болуп, хитай пуқралириниң австралийидики өй сетивелиш қизғинлиқи австралийидә өй - мүлк баһасиниң өрләп кетишини кәлтүрүп чиқирип, йәрлик австралийикләрни биарам қилишқа башлиған. Униңда ейтилишичә, бу хил әһвал һазир австралийилик иқтисадшунасларниң диққиини тартиватқан болуп, өй базиридики баһа иқтисадниң тәңпуңлиқиға қарап тәңшилидикән. Әмма һазир австралийидики өй базириға тәсир көрситиватқан амил болса хитай көчмәнлири болуп қалған. Бәзи австралийикләр “җуңголуқ байлар австралийигә келип, австралийиниң авам пуқралири олтуридиған өйниң тәннәрқини ашуруп, уларға қолайсизлиқ әпкәлди” дегән вә австралийә даирилириниң буниңға қарита пат йеқинда тәдбир елишини тәләп қилған.

Материяллардин қариғанда, йеңи зелландийидики көчмәнләрниң әң асаслиқ қисмиму йәнила хитай көчмәнлиридин тәркип тапидикән. Һазир йеңи зелландийидә хитай көчмәнлиридин бизар болуш кәйпияти аллибурун шәкилләнгән болуп, һәтта улар ағзаки һуҗум қилиш нишаниға айланған. Һәтта хитай пуқралирини “йеңи зелландийидики рак кесили” дәп һақарәтләш вәқәлири вә фейсибук торида мәхсус хитай көчмәнлиригә қарши сәһипиләр ечилған. Мәлум болушичә, көпийиватқан хитай көчмәнлири йеңи зелландийиниң өй - мүлк базириғиму бесим пәйда қилған икән.

Хитай байлириниң өз мал - бисатини чәтәлләргә йөткәш арқилиқ у дөләтләрдә олтурақлишип қелиш қизғинлиқи хитай пулиниң сиртқа еқип кетиш мәсилисниму кәлтүрүп чиқармақта. Хитай әмәлдарлириниң һоқуқидин пайдилинип йиғқан мал - бисатини чәтәлләргә йөткиши омумйүзлүк көрүлүватқан бир мәсилә вә бу арқилиқ хитайдин чиқип кәткән пулниң һәдди һесаби йоқ. Әмма йеқинқи йиллардин буян хитайдики шәхси карханичиларниң бисатини чәтәлләргә көпләп йөткиши вә һәр йили нурғун шәхси карханичиниң чәтәлләрдә олтурақлишип қелиши болса, нөвәттә хитай һөкүмитиниң бешини қатттиқ қатуруватқан вә шундақла униң хәлқарадики образиғиму бивастә тәсир йәткүзүватқан бир мәсилә. Көзәткүчиләр болса бу әһвалниң хитайдики дөләтни қанун арқилиқ идарә қилиш билән бивастә мунасивәтлик икәнликини билдүрмәктә.

Америкидики форбес гезитиниң хәвиридин қариғанда, йеқинқи йиллардин буян иқтисадий мәбләғ йоли билән көчмәнликкә елтимас қилғанларниң сани хитайда бо шиләй вәқәси йүз бәргәндин кейин нәччә һәссә өрләп кәткән болуп, бу хитай пуқралириниң көчүшидә дөләттики сиясий ишәнчсизликниң муһим рол ойнаватқанлиқини ениқ көрситип беридикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.