Xitay bay weqeside ashkarilashqa pétinalmighan ré'alliqlar (2)

Muxbirimiz shöhret hoshur
2015.12.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
charlash-xelq-seperwer-2.JPG Bay kömürkan hujumchilirini qorshap tutush opiratsiyesige seperwer qilin'ghan xelq ammisi.
Social Media

Xitay néme üchün weqede ölgen ikki saqchi bashliqidin memet toxtiniyazni kökke kötürüp wu féngni “Untudi”?

Xitayning bay weqesi heqqidiki yéqinqi xewerliridin melum bolushiche, xitay da'iriliri weqede ölgen aqsu sheherlik saqchi idarisi bashliqi memet toxtiniyaz heqqide matem murasimi ötküzgen we uning ish-izlirini keng-kölemde teshwiq qilghan bolsimu, emma weqede eng deslepte ölgen 5 neper saqchi, jümlidin, térek bazar saqchixana bashliqi wu féng heqqide matem murasimi ötküzmigen yaki uning murasimi xewer qilinmighan. Hetta xitay saqchixana bashliqi wu féngning namimu xitay xewerliride tilgha élinmighan. Siyasiy közetküchi memet toxti ependi bügünki söhbet programmimizda, xitayning bay weqeside ölgen saqchi bashliqliridin memet toxtiniyazni kökke kötürüp, wu féng heqqide éghiz achmasliqning sewebliri üstide toxtaldi.

1-Di'alog

So'al: hörmetlik memet toxti ependi, témimizgha ötüshning aldida biz burun igiligen bu témigha munasiwetlik bir qisim uchurlarni radi'o anglighuchilirimiz bilen birlikte qayta anglap baqayli:

Muxbir: térek bazar saqchixanisining bashliqi kimu?
Xadim: wu sojang.
Muxbir: mu'awin bashliqichu?
Xadim: qurbanjan
Muxbir: weqede ikkisidin qaysi öldi?
Xadim: wu sojang öldi, qurbanjan doxturxanida.

2-Di'alog

Muxbir: weqede ölgen saqchilarning sanini qanche dep anglidingiz?
Ponkit bashliqi: saqchixanining bashliqi wu féngni ölüp kétiptu dep anglidim, bashqa ehwalni uqmidim.
Muxbir: buni qandaq uqtingiz?
Ponkit bashliqi: wu sojang bizning may ponkittin nésige may qachilaytti, qaysi bir küni saqchi keptiken, bu hésabni qachan qilimiz dep sorisam, wu sojang weqede ölüp ketti, xatirjem bolung pulni biz bérimiz dédi, u kishi weqeni bir terep qilish jeryanida ölüptu...

Memet toxti bilen ötküzülgen söhbet:

So'al: memet toxti ependi, mana anglighinimizdek, ölgenler arisida besh neper saqchi yeni wu sojangmu bar, sizche néme üchün xitay da'iriliri xitay saqchi bashliqi memet toxtiniyazni kökke kötürgendek wu féngni kötürmeydu, uning üchün matem murasimi ötküzmeydu, yaki xewerlerde namini tilgha élipmu qoymaydu?

Jawab: menche ularnimu xatirileydu, mukapatlaydu, belkim téxi jiqraq, emma daghdugha qilmay qiliwatqan bolushi mumkin. Memet toxtiniyazning kökke kötürülüshige kelsek, bu nishanliq bir siyasiy teshwiqat, yeni munqerz döletlerning öz mustemlikisini tutup turush üchün öz göshini öz yéghida qorush taktikisining bir parchisi. Xitay bu teshwiqat arqiliq saqchi qoshunida özliri üchün janpidaliq bilen ishleydighan Uyghur xadimlarni yétishtürüsh we shu tiptikilerni righbetlendürüshni oylaydu.

So'al: yene bir nuqta bar, biz burun igiligen uchurlardin melum bolushiche, weqede eng deslepte bir terep qilish üchün barghan saqchilar hujumchilar bilen uchrashqanda qorqup ketken, beziliri hoshidin ketken, beziliri qéchip özini deryagha étip jénini qutquzghan, bu xewerlernimu qaytidin bir anglayli:

3-Di'alog

Muxbir: qurbanjan bilen yene bir saqchi weqede qandaqlarche aman qalghan?
Xadim: qéchip deryagha özini tashlap aman qilghan, chünki soghan kömür kénining udulida bir derya bar, shu deryagha özini atqan.

Memet toxti bilen ötküzülgen söhbetning dawami:

So'al: mana mushu tepsilat közde tutulsa, wu féngmu qurbanjan'gha oxshash qorqup ketken, hetta beziler dégendek hoshidin ketken ehwal bolsa, wu féng wezipisini ada qilmighan yaki qilalmighan dégen qarash bilen uning ish izliri teshwiq qilinmighan bolushi mumkinmu? yaki bu yerde saqchilarning obrazining xunuklishishdin saqlinish üchün wu féng tilgha élinmaywatamdu?

Jawab: undaqmu bolushi mumkin, emma köprek éhtimal menche, xitay saqchilarni ürkütüp qoymasliq, ularni jasaretsizlendüridighan, ularda jiddiy peytlerde arqisigha dajiydighan bir psixik haletning kéngiyip kétishining aldini élish üchün shundaq qildi dep qaraymen.

So'al: déginingizdek, xitay xewerliride saqchi bashliqi memet toxtiniyazning qandaq öltürülgenliki tepsiliy bérilmidi, mesilen teslim bolghan gumandar turghun memet xewerde mundaq deydu: “Memet jüyjang kelgen waqitta, ular(ghar ichide mökünüp yatqan gumandarlar) étilip chiqip uning étini ürkütiwétiptu, u attin yiqilip 7-8 métir sörilip méngip béshi yériliptu....” xewerde turghun memetning gépi del mushu nuqtida késiwétilidu, eng muhim qismi uning gharning ichide qandaq öltürülgenliki, mesilen pichaq tiqipmu yaki memetning özining qorali bilen étipmu? dégendek.

Oxshashla kömürkan ishchilirinimu xewerde “Öldi” dep déyilidu, emma qandaq öltürülgenliki tilgha élinmaydu, emma ghar ichidiki gumandarlarni otchachar bilen köydürüp öltürgenlikini, qéchip chiqqanlirini étip öltürgenlikini tepsiliy yazidu, xitay ölüm jeryanini tepsiliy bayan qilmasliq éhtiyatchanliqini néme üchün gumandarlarning ölümi mesiliside körsetmeydu?

Jawab: bu yerde istratégiye mesilisi bar. Xitayning sherqi türkistan'gha alaqidar asasliq dölet istratégiyesi köplep nopus köchürüp, rayonning démografiyesini teltöküs özgertish we bu arqiliq sherqi türkistanni yutuwélish. Buning üchün xitay u yerge ayimay meblegh séliwatidu, nopus yötkewatidu. Xitay üchün nopusni yötkeshla kupaye emes, u nopus u yerde turush kérek, turush üchün ularda xatirjemlik tuyghusi bolushi kérek, saqchilarning ölüwatqanliqi, ishchilarning ölüwatqanliqi heqqidiki xewerler bu meqsetke muxalip, perq shuningdin kélip chiqiwatidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.