Xitay bir qisim chet'el muxbirlirini lagérlarni ziyaret qildurghan we "Islamni xitaychilashturush" qanuni maqullighan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-01-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti bir guruppa chet'el muxbirlirini teshkillep, "Qayta terbiyelesh merkezliri" ni ziyaret qilduruwatqan körünüsh. 2019-Yili 4-yanwar.
Xitay hökümiti bir guruppa chet'el muxbirlirini teshkillep, "Qayta terbiyelesh merkezliri" ni ziyaret qilduruwatqan körünüsh. 2019-Yili 4-yanwar.
REUTERS

Xitay hökümiti bir guruppa chet'el muxbirlirini teshkillep, ularni qeshqer, xoten we qaraqash qatarliq 3 jaydiki "Qayta terbiyelesh merkezliri" ni ziyaret qildurghan.

"Gérmaniye awazi" ning 7-yanwardiki roytérs agéntliqining xewerliridin neqil élip bayan qilishiche, xitay hökümiti bir guruppa chet'el muxbirlirini teshkillep, Uyghur diyarining qeshqer, xoten we qaraqash 3 jaydiki aldin teyyarlan'ghan "Qayta terbiyelesh merkezliri" ni ziyaret qildurghan.

Xewerde bayan qilinishiche, bu "Qayta terbiyelesh merkezliri" diki tutqunlarning hemmisila Uyghur bolup, ular muxbirlarni ussul oynap xushal-xuram halda qarshi alghan. Oxshimighan 2 lagérdiki bir qiz, bir oghul muxbirlarning ziyaritini qobul qilip, "Özlirining ilgiri esebiylik idé'ologiyesi bilen yuqumlan'ghanliqini, qayta terbiyelesh merkezliride telim alghandin kéyin bu késeldin xalas bolghanliqini, terbiyelinip melum sewiyege yetkende qoyup bérilidighanliqini" bayan qilghan.

Muxbirlar "Qayta terbiyelesh merkezliri" diki bir sinipqa kirgende mu'ellimning xitay tilida "Toy-tökün we nezir-chiraghlarda naxsha éytip, ussul oynashni cheklesh radikalliqning ipadisi" dep ders ötüwatqanliqini anglighan. Muxbirlar bu lagérlarning ichidiki menzirilerdin ilgiri özliri anglighan qattiq teqib muhitini bayqimighan.

Xewerde tilgha élinishiche, Uyghur aptonom rayonining qorchaq re'isi shöhret zakir muxbirlarning ziyaritini qobul qilghan bolup, u "Qayta terbiyelesh merkezliri" de telim éliwatqan kishilerning qanun we xitay tili öginish arqiliq esebiyliktin uzaqlashturulghanliqini, "Qayta terbiyelesh merkezliri" ge kiridighanlar sanining bundin kéyin tedrijiy aziyidighanliqini tekitligen. Emma u lagérlarning taqilidighanliqi heqqide achmighan hemde tutqunlarning sani toghrisida melumat bermigen. U sözide "1 Milyon dégen san anglimaqqa qorqunchluq bolupla qalmay, belki emeliyetke hem uyghun emes, bu pütünley bir ighwa," dégen.

Xewerde, chet'el muxbirlirining özliri ziyaret qilghan bu "Qayta terbiyelesh merkezliri" ning aldin-ala teyyarliq qilin'ghanliqi we orunlashturulghanliqidin gumanlan'ghanliqi, xitayning jaza lagérliri mesiliside künséri küchiyiwatqan xelq'ara bésimdin qutulush üchün mushundaq bir tedbirni yolgha qoyushqa mejbur bolghanliqi, aldimizdiki künlerde xitayning yene gherb döletlirining 12 neper diplomatlirini jaza lagérlirini ziyaret qildurmaqchi boluwatqanliqi eskertilgen.

Bügün jaza lagérliri mesilisi boyiche yawropa parlaméntidiki bir heptilik ziyaritini bashlighan d u q ning re'isi dolqun eysa ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning chet'el muxbirlirini Uyghur diyaridiki jaza lagérlirini ziyaret qildurushtiki gherizi heqqide qarashlirini bayan qilip ötti. U aldi bilen xelq'araning küchlük bésimi netijiside xitayning axiri jaza lagérliri étirap qilishqa mejbur qalghanliqini tilgha aldi. U sözide yene xitayning jaza lagérlirini "Qayta terbiyelesh merkizi" dep perdazlash hilisiningmu uzun'gha barmay berbat bolidighanliqini eskertti.

D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda jaza lagérliri mesilisining emdi yoshurush bilenmu, perdazlap körsitish bilenmu dunya jama'itining neziridin qachurghili bolmaydighan bir xelq'araliq mesilige aylan'ghanliqini ipade qildi.

"Firansiye awazi" ning 7-yanwardiki xewiride bayan qilinishiche, 5-yanwar küni shinxu'a agéntliqining in'glizche tor bétide xitay hökümitining xitaydiki 8 islam diniy jem'iyetliri xadimlirining qoshulushi bilen 5 yilliq "Islamni xitaylashturush" pilanini maqullighanliqi élan qilin'ghan. Emma bu 8 islam jem'iyetlirining zadi qaysi jem'iyetler ikenliki we 5 yilliq "Islamni xitaylashturush" pilanining konkrét mezmuni heqqide héchqandaq melumat bermigen.

"El-jezire" téléwiziye qanili tünügün bu heqte tarqatqan programmisida xitayning islam dinining mewjutluq muhitini barghanséri taraytiwatqanliqini ilgiri sürgen.

D u q diniy ishlar komitétining mudiri, yawropa sherqiy türkistan birlikining re'isi we sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi xitayning "Islamni xitaychilashturush" siyasitining mahiyette "Islamgha jeng élan qilghanliq" bolidighanliqini tilgha aldi.

Toluq bet