Майк помпийо: «хитай диний әркинлик мәсилисидә хата тәрәптә туруватиду!»

Мухбиримиз җүмә
2018-07-20
Share
mike Америка дөләт ишлири министири майк помпйо «америка авази»ниң телевизийә зияритидә, 2018-йили 19-июл
VOA

Диний әркинлик һәққидә тохталған америка дөләт ишлири министири майк помпийо хитайниң диний әркинлик мәсилисидә хата тәрәптә туруватқанлиқини билдүрди.

Униң бу сөзлири дуняда диний әркинликни илгири сүрүш үчүн йеқинда америкида чақирилидиған сөһбәт йиғиниң алдиға тоғра кәлди.

Америка дөләт ишлар министирликиниң баянатиға қариғанда, диний әркинликни илгири сүрүш йиғини 24- июлдин 26 июлғичә америка дөләт ишлар министирликидә өткүзүлидиған болуп, йиғинға дуняниң һәр қайси җайлиридин кәлгән дөләт әрбаблири, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вәкиллири, диний рәһбәрләр, кишилик һоқуқ паалийәтчилири иштирак қилидикән.

Булар бу җәрянда дуня миқясидики диний әркинлик дуч келиватқан риқабәтләр үстидә муназириләрни өткүзгәндин башқа, диний әркинликини техиму илгири сүрүш үчүн диний җазалашлар вә диний гуруппилар дуч келиватқан кәмситишләрни қандақ кемәйтиш мәсилисини һәл қилиш чарилири үстидә издинидикән.

Мәлум болушичә, бу, дөләт ишлар министири майк помпийо саһибханилиқида ечилидиған бу хилдики сөһбәт йиғининиң америка дөләт ишлар министирликидә тунҗи қетим чақирилиши икән.

Мәзкур йиғин чақирилиштин дәл бир һәптә аввал америка дөләт ишлар министири майк помпийо америка авазиниң зияритини қобул қилип, диний әркинликниң америка ташқи сияситидики орнини шәрһлиди.

У мундақ деди: «дөләт ишлар министирлики диний әркинликни өз хизмәтлириниң мәркизи нуқтиси, дәп қарайду. Биз асия қатарлиқ җайларда диний әркинлик мәсилисини өз хизмәтлиримизниң алдиға қоюшқа капаләтлик қилип кәлдуқ. Буниңда мурәссәгә орун йоқ»

У, мухбирниң хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлири вә тибәт буддистлириға қаратқан диний бастуруш сиясәтлири һәққидә сориған соаллириға җаваб берип, диний әркинлик мәсилисидә хитайниң хата тәрәптә икәнликини алаһидә тәкитлиди.

У мундақ деди: «дөләт ишлар министирлики уларниң (хитайниң) диний әркилик мәсилисидә хата тәрәптә туруватиду, дәп қарайдиғанлиқини рошәнләштүрди. Буниңға уларниң алаһидә диққәт қилинидиған дөләт тизимликигә киргүзүлгәнлики купайә.»

Америка дөләт ишлар министирлики бу йил май елан қилған «хәлқара диний етиқад әркинлики доклати» да 2017- йили уйғурларниң кишилик һоқуқлириниң техиму еғир дәпсәндә қилинғанлиқини билдүргән.

Доклатта йәнә нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң «үч хил күчләргә зәрбә бериш» намида уйғур вә башқа мусулманларни бастурушни давам қиливатқанлиқи, хитайниң уйғурлар диярида «террорлуққа қарши туруш низами» ни мақуллап, буни уйғурларни бастурушниң қорали қиливалғанлиқи мисаллар билән көрситилгән.

Доклатта йәнә хитайниң уйғурларни аталмиш «йепиқ тәрбийәләш лагерлири» ға қамалғанлиқи алаһидә көрситилгәндин башқа, хитай диний әркинлик вәзийити алаһидә диққәт қилинидиған дөләт тизимликигә киргүзүлгән иди.

Дөләт ишлар министири майк помпийо америка авазиға қилған сөзидә йәнә, дуня диний әркинлик вәзийитиниң тәһдит астида туруватқанлиқини, әмма шундақтиму америкиниң бу дөләтләр билән һәр тәрәплимә дипломатик мунасивити барлиқини, америкиниң диний әркинлик мәсилисини һәргизму бир чәткә қайрип қоймайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «булар хитайниму өз ичигә алиду. Биз улар билән иқтисадий, һәрбий, сиясий қатарлиқ һәр түрлүк мәсилиләрдә мунасивәт қилимиз. Аңлиғучилириңиз шуни билиши керәкки, америка диний әркинликини негизлик һоқуқ сүпитидә биз алақә қилидиған һәр қандақ дөләт билән өткүзүлгән муназириләрниң әң мәркизигә қоюп муамилә қилиду.»

У йәнә мухбирниң хитай даирилириниң «террор һуҗумлиридин сақлиниш үчүн қоллиниватимиз» дәп йолға қойған тәқиб қилиш программилири һәққидики соаллириға биваситә җаваб бәрмигән болсиму, әмма террорлуқни баһанә қилип диний әркинликини дәпсәндә қилишқа болмайдиғанлиқини тәкитлиди.

У мундақ деди: «һәммә дөләт өз пуқралириниң тинч-аманлиқи үчүн хизмәтләрни ишләйду. Әмма, һәр қандақ дөләт террорлуққа қарши туруш баһанисидә диний әркинликини дәпсәндә қилмаслиқи шәрт. Диний әркинлик униңдин пәрқлиқ. Һәр бир адәм инсаний қәдир қиммәт нуқтисидин һәр қандақ динға ишиниш, яки ишәнмәслик әркинликигә игә. Һечким өз етиқадиға мунасип паалийәтләрдә болғанлиқи үчүн һөкүмәтлири тәрипидин җазаланмаслиқи керәк.»

Трамп һөкүмити, җүмлидин майк помпийо башчилиқидики америка дөләт ишлар министирлики хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясәтлиригә күчлүк рәвиштә инкас қайтуруп кәлмәктә.

«Вашингтон почтиси» ниң өткән ай хәвәр қилишичә, америка дөләт ишлар министирлики хәлқара диний әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сам брвонбәкниң уйғур районидики бастурушқа алақидар әмәлдарлардин чен чуәнго қатарлиқларни хәлқара магнитскй қануни бойичә җазалаш пикирини оттуриға қойғучи америка әмәлдарлириниң бири.

Униңдин башқа бу пикирини америкиниң ярдәмчи дөләт ишлар министири лавра стонму бу йил апрелда бейҗиң зиярити давамида илгири сүргән иди.

Бу йил 29-май «хәлқара диний етиқад әркинлики доклати» елан қилиниш мунасивити билән сөз қилған сам брвонбәкниң хитайниң уйғурларға қаратқан диний сиясәтлирини әйиблигән вә уйғурлар йолуқуватқан бастуруш сиясәтлиридин толиму биарам болидиғанлиқини билдүргән.

У мундақ дегән: «буларниң бири нөвәттә у йәрдики уйғурлар йолуқуватқан мушәққәтләрдур, һазир кишиләр у дөләттә қайта тәрбийәләш лагерлириға соланмақта. Биз нәччә он йиллар илгирила ғайиб болған, дәп қарайдиған бу уқумлар һазир техиму мукәммәл һалда кеңәйтилмәктә. Бу доклатта диний әркинликниң қанчилик чекингәнликигә аит кишини қаттиқ паракәндә қилидиған нурғун мисалларға орун берилди.»

У йәнә уйғурлар, тибәтләр, фалунгоң муритлири вә христианларниң барғансери қийинлишиватқан вәзийити үстидә америка һөкүмити вә америка дөләт мәҗлисидики мунасивәтлик кишиләр билән учришишларда болғанлиқини билдүргән.

У бу һәқтә тохтилип мундақ дегән: «хитай диний әркинлик вәзийити кишини һәқиқәтәнму биарам қилидиған бир дөләт. Шуңа биз доклатта бу мәсилиләрни оттуриға қойдуқ вә һөкүмитимиз ичидиму бу мәсилини музакирә қилдуқ.»

У йәнә әйни чағда, дуняда диний әркинликни илгири сүрүш мәқсәт қилинған министир дәриҗиликләр сөһбитиниң чақирилидиғанлиқиниму җакарлиған иди.

Бу сөһбәт йиғиниға хитай тәрәптин кимләрниң қатнишидиғанлиқи һазирчә намәлум.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт