"милләтләр иттипақлиқи һекайә паалийити" муһаҗирәттики уйғурларниң инкасини қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2018-07-26
Share
uyghur-aile-xitay-qoshmaq-tughqan-2.jpg Хитай кадирлири уйғур аилилирини "макан" қилип, сиясий тәқибләш елип бармақта.
hrw.org

25-Июл чаршәнбә күни үрүмчи шәһәрлик һөкүмәт торида "‹милләтләр иттипақлиқи һекайә паалийити' булақтағ райониға кирди, булақтағдики кичик ишлар милләтләр инақлиқини испатлиди" сәрләвһилик хәвәр бесилди.

Мәзкур хәвәрдә үрүмчи булақтағ райони, йәни хитайчә шүймогу районидики 6 нәпәр аталмиш "милләтләр иттипақлиқи нәмуниси" өзлириниң "қошмақ туғқанлири" билән болған "инақ туғқандарчилиқ" мунасивити һәққидики "тәсирлик һекайиләр" ни баян қилғанлиқи мәдһийәләнгән.

Хәвәрдә үрүмчи шәһәрлик радио истансисиниң хитай диктори лин ли өзиниң уйғур миллитидин болған "қошмақ туғқан иниси" абләтниң өйиниң ачқучидин бир нусхини өзигә көпәйтип бәргәнликини билдүрүп, абләтниң униңға "биз туғқанлишип бир аилә кишилири болған икәнмиз, әлвәттә мениң өйүм сизниң өйиңиз" дигәнлики, 8 яшлиқ нутуқ сөзлигүчи җи шувәннниң аписи ағрип дохтурханида йетип қалғанда униң бир синипта оқуйдиған қазақ партидиши улашниң аписиниң униңға өз балисидәк қариғанлиқи қатарлиқ һекайиләрни өзлириниң "инақ туғқандарчилиқ тәсиратлири" қилип сөзләнгәнлики нәқил қилип елинған.

Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, йеқиндин буян хитай таратқулирида аталмиш "милләтләр иттипақлиқи" мәдһийәлинидиған бу хил тәшвиқат хәвәрлири барғанчә көпәймәктә икән. Униң илгири сүрүшичә, хитай таратқулирида "уйғур диярида вәзийәт муқим, милләтләр инақ яшаватқанлиқи" тәшвиқ қилинсиму, бу хил хәвәрләрниң көпийиши әмәлийәттә хитай даирилириниң барғанчә кәскинлишиватқан уйғур вәзийитидики әндишисини ипадиләйдикән. 

Елшат һәсән әпәнди йәнә мәзкур паалийәттики аталмиш "қошмақ туғқанлар" баян қилған тәпсилатлар һәққидә тохтилип, уйғур диярида тәшвиқ қилиниватқан хитайларниң уйғур вә қазақ аилилиригичә кирип "туғқандарчилиқ йәткүзүш" һәрикитиниң әмәлийәттә уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләргә болған назарәт вә тәқиб қилишниң йәнә бир усули икәнликини тәкитлиди.

Чәтәлгә чиқиштин илгири өзиниң үрүмчидә яшиғанлиқини билдүргән бир ханимниң билдүрүшичә, үрүмчиниң кан райони болған тикқудуқ мәһәллиси уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан районларниң бири болуп, у балилиқ дәврини өткүзгән тикқудуқ мәһәллиси таки2000-йилларға қәдәр уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан район болған икән. Мәзкур районда илгири олтурақлашқан хитайлар интайин аз болуп, униң балилиқи мәзкур райондики қоюқ уйғур муһити ичидә уйғур хошнилириниң балилири билән көңүллүк өткән икән.

Бу ханим баянида йәнә 2009-йили үрүмчидә йүз бәргән "5-июл вәқәси" дин кейин үрүмчи шәһәрлик һөкүмәтниң әслидики кан қудуқлирини тақаш, шәһәр қурулуши намида пиланлиқ һалда кона көмүр кан райондики уйғурларни көчүрүш, уйғур дияриниң җәнубидин келип үрүмчидә тирикчилик қиливатқан уйғурларни "нопуси йоқ" дегән баһанидә қоғлаш, илгирики уйғур мәһәллилирини чеқип йеңидин хитай көчмәнлирини йөткәп орунлаштуруш арқилиқ уйғурларни тарқақлаштурғанлиқини билдүрди.

Бу ханим йәнә өзи чәтәлгә чиққандин кейин үрүмчидики достлиридин аңлиған әһвалларни баян қилип, 2016-йилдин кейин вәзийәт техиму кәскинлишип, уйғур яшлириниң түркүм-түркүмләп тутқун қилинип аталмиш "тәрбийиләш мәркәзлири" гә елип кетилгәнлики, шу қатарда өзиниң вәтәндә қалған туғқанлириниңму тутқун қилинғанлиқини аңлиғанлиқини билдүрди.

Илгири үрүмчиниң булақтағ районида бир мәзгил яшиғанлиқи үчүн мәзкур районниң әһвалидин хәвәрдар икәнликини билдүргән йәнә бир ханим, уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқини үчүн уйғур өрүп-адити вә диний муһити қоюқ болған булақтағ, ямалиқ теғи қатарлиқ районларда олтурушлуқ уйғурларниң зор көп қисминиң 2014-йилидин башлапла қаттиқ назарәт астиға елинип, 2016-йилдин кейин уйғурлар әң көп тутқун қилинған районға айланғанлиқини билдүрди.

Униң билдүрүшичә, у башқилардин диний етиқади күчлүк болған һәдиси вә мәһәллә мәсчитигә қарайдиған қейин акисиниң тутқун қилинғанлиқи һәққидики хәвәрни аңлиған икән. 

У үрүмчиниң уйғурлар мәркәзлишип олтурған районлирида яшаватқан аһалиләрниң хитай тәшвиқатидикидәк "милләтләр инақ вәзийәттә әмәс бәлки уйғурлар билән хитайлар оттурисидики зиддийәт кәскинләшкән, бир биридин әнсирәш вә қорқуш ичидә яшаватқанлиқи" ни тәсәввур қилиш мүмкинликини тәкитлиди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәндиму уйғур вәзийити һәққидә өз қаришини билдүрүп, хитай хәвәрлиридә йеқиндин буян хитай даирилириниң "милләтләр иттипақлиқи" һәққидики хәвәрләрни көпәйткәнликини тилға алди. 

У баянида даириләрниң нөвәттә бир милйондин артуқ уйғурни аталмиш "тәрбийиләш мәркәзлири" намидики җаза лагерлириға солап, уйғур сәрхиллириға һәр хил сиясий җинайәтләрни артип түрмиләргә қамаватқанлиқини, түрмә сиртидики уйғурларниң күндилик паалийәтлириниң қатму-қат назарәт астиға елинғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт