Doklat: xitay hökümiti Uyghurlargha sistémilashqan kemsitish siyasiti yürgüzüwatidu

Kishilik hoquqni közitish teshkilati peyshenbe küni dunyadiki yüz nechche döletning 2012‏-yildiki kishilik hoquq ehwali heqqide doklat élan qildi.
Muxbirimiz erkin
2013.01.31
yasimen-inqilabi-beijing-saqchi-305.jpg Xitayda yasimen inqilabining aldini élish üchün kochilarda charlap yürgen saqchilar. 2011-Yili 27-féwral. Béyjing.
AFP

Doklatta körsitilishiche, kéyinki 10 yilda xitayning iqtisadiy we sheherlishish tereqqiyati muqim qedem bilen rawajlan'ghan bolsimu, biraq kishilik hoquq ehwalida chong özgirish bolmighan. Ijtima'iy turaqsizliq küchiyip, tibet, Uyghur éli qatarliq jaylarda zor kölemlik milliy toqunush partlighan. Xitay hökümiti bixeterlik apparatlirini kücheytip, Uyghur, tibet, mongghullargha basturush siyasiti yürgüzgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida xitayning 2012 ‏-yildiki omumiy kishilik hoquq weziyiti, Uyghur we tibetlerning bu jehettiki ehwali heqqide toxtilip, xitay hökümitining bir partiye istibdatliqidiki hakimiyet sistémisi arqiliq pikir qilish, yighilish, diniy erkinlikni chekligenliki, musteqil ishchilar uyushmilirini, kishilik hoquq teshkilatlirini men'i qilip, pütkül qanun organlirini dawamliq kontrol qilip turghanliqini bildürgen. Hökümetning yene, axbarat, tor we neshriyat sahesige cheklime qoyup, tibet, Uyghur ili we ichki mongghul qatarliq az sanliq millet rayonlirida qattiq basturush siyasiti yürgüzüp kelgenliki otturigha qoyulghan.

Doklatta Uyghurlarning weziyiti heqqide toxtilip: “Hökümet térrorluq we bölgünchilikke qarshi turushni bahane qilip, Uyghur we shinjang Uyghur aptonom rayonidiki bashqa az sanliq milletlerge qarita keng sistémilashqan milliy kemsitish siyasiti yürgüzdi. Diniy we medeniyet jehetlerde özini ipadilesh keskin tosqunluqqa uchridi. Siyasiy gherezlik qolgha élish omumyüzlük mewjut hadise bolup qaldi” dep körsetken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining mes'uli kénnis rosning ilgiri sürüshiche, xitayda bezi ijabiy alametler körülüshke bashlighan bolsimu, biraq Uyghur, tibet we siyasiy mehbuslarning ehwali özgermigen.

U peyshenbe küni doklat élan qilish munasiwiti bilen chaqirilghan axbarat élan qilish yighinida mundaq dédi: bu jehettiki ijabiy signalning biri yéqinda emgek bilen özgertish tüzümining bikar qilinidighanliqidin jiddiy bésharet bérilishidur. Saqchi kishilerni sotning ruxsitisiz tutup turalaydighan bu xil tüzüm rast bikar qilinsa, bu zor ijabiy qedem bolup qalidu. Biraq, biz buni dawamliq közitimiz. Yene bir ijabiy tereqqiyat ijtima'iy alaqe torlirining bir siyasiy küchke aylinishidur. Xitayda 400 milyon tor qollan'ghuchi bar. Uning tesiride hökümet xelqning teleplirige inkas qayturushqa bashlidi. Ötken hepte béyjingning hawa bulghinishini ashkara munazire qilishqa yol qoyuldi. Bu ilgiri bolup baqmighan ehwal. Buningdin burun “Jenub heptilik xewerler géziti” weqesi yüz bérip, hökümet qismen yol qoyghan. Yene téz sür'etlik poyizning soqulup kétish weqesi, hamilidar ayalning 8 ayliq balisini chüshürüshke mejburlinish weqelirining ghulghula qozghap, hökümetning pozitsiyisini özgertishi ijtima'iy alaqe torlirining küchi bilen munasiwetlik. Hökümet ijtima'iy alaqe torlirini qattiq kontrol qilsimu, biraq yuqiriqi hadisiler kishini ilhamlanduridu. Biraq, bezi en'eniwi éghir mesililer yenila eynen mewjut. Tibetlerning azab-oqubetlirini alsaq yéqindin buyan 100 ge yéqin tibet özini köydürdi. Shinjangda Uyghurlar duch kelgen mewjut mesililerde özgirish bolmidi. Lyu shyawbo dawamliq türmide tutup turuluwatidu.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining bildürüshiche, Uyghur élide étnik qutuplishish éghirlashqan. Uyghur ahaliliridiki omumyüzlük mewjut endishe tuyghusi bu xil étnik qutuplishishni ilgirilep kücheytken. Hemme yerni mexpiy saqchilarning qaplap kétishi, iz-déreksiz ghayib bolup kétishler we qanunni siyasiylashturushning chékidin éship kétishidek amillar bu xil ümidsiz muhitning shekillinishige türtke bolghan. Shuning bilen birge, 2009 ‏-yili yüz bergen ürümchi“5-Iyul weqesi” étnik qutuplishishning küchiyishide muhim rol oynighan.

Doklatta, “5‏-Iyul weqesi” de qolgha élin'ghan we iz déreksiz ghayib bolghanlar heqqide toxtilip: hökümet qalaymiqanchiliqtin kéyin qolgha élin'ghan yüzlerche kishining hésabini bermidi. Tutqunlarning xorlan'ghanliq we ten jazasigha uchrighanliq qilmishini tekshürmidi. Weqede ölgenlerning köp qismi xitaylar, dep élan qilin'ghan bolsimu, lékin weqede ölgen qolgha élin'ghanlarning heqiqiy sani we ölgenlerning isimlikini élan qilmidi” dep körsetken.

Xitay amérika we yawropa ittipaqi bilen izchil kishilik hoquq di'alogi ötküzüp kéliwatqan bolup, di'alog köp hallarda yépiq ötküzüp kelgen. Kénnis rus peyshenbe küni yawropa ittipaqi -xitay otturisidiki kishilik hoquq di'alogini tenqid qildi.

U: biz yawropa ittipaqining bezi siyasetliridin ümidsizlenduq. Xitayni alsaq yawropa ittipaqi xitaygha sürensiz diplomatiye usulini yolgha qoyuwatqan döletlerning tipik misali bolalmaydu. Ular dawamliq bu xil sürensiz di'alogni qanat yaydurup keldi. Xitay hökümiti bu xil di'alog sheklini yaxshi köretti. Chünki héchkim uning mezmunidin xewerdar bolalmaytti. Xitay xelqi xitay tashqi ishlar ministirining söhbette némilerdin dégenlikini bilmeytti. Bu yawropa ittipaqining xitay kishilik hoquq tereqqiyatini algha sürüsh mesiliside jiddiy emeslikining ipadisidur. Eger ularning heqiqeten bir nersini özgertish niyiti bolsa, u halda xitay xelqige ashkara xitab qilish kérek. Chünki xitay xelqi özgirish élip kélidighan asasliq amil, dédi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida yene, xitay da'irilirining Uyghur mehellilirini chéqip, puqralarni mejburi köchürüsh siyasitini tenqid qilghan.

Doklatta ilgiri sürüshiche, xitayning 2010‏-yili yolgha qoyghan omumyüzlük tereqqiyat siyasitining eng körünerlik teripi ijtima'iy-iqtisadiy perqni azaytip, étnik guruhlarning turmushini yaxshilash, bu arqiliq bölgünchilik xahishini yoqitish bolsimu, biraq xitay hökümiti Uyghur en'eniwi mehellilirini chéqip, ahalilerni bashqa jaygha köchürüsh we mejburiy tarqaqlashturush siyasiti yürgüzgen. Bu siyaset bilen teng shinjangdiki köchmen charwichilarning mutleq köp qismini muqim olturaqlashturush herikiti élip bérilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.