Misirda ustazsiz qalghan Uyghur oqughuchilar ganggirap qalghan

Muxbirimiz gülchéhre
2017-04-27
Share
misir-uyghur-xitay-teshwiqat.jpg Xitay tereptin mexsus ewetilgen xizmet ishlesh guruppisi misirda élim tehsil qiliwatqan Uyghurlargha xizmet ishlimekte.
RFA

Misir qahirediki ezher uniwérsitéti xitay pasport siyasitini qoyup bergen mezgilide, telep qilinidighan heq we shertliridiki ewzellikliri bilen Uyghur oqughuchilarni köplep qiziqturghan. Netijide, yéqinqi 2, 3 yildila misirda oquwatqan Uyghur oqughuchilarning sani 5, 6 minggha yetken.

Iqtisadiy kirimi töwen Uyghur déhqan balilirigha nisbeten chet'ellerde uniwérsitétqa oqushqa kérish hergizmu addiy ish emes elwette.

Ilim élish pursetlirini izdep bu döletke kelgen bir qanche Uyghur Uyghur oqughuchining nam sheripini ashkarilimasliq sherti bilen biz éytip bérishiche, oqushqa kelgen Uyghurlar deslep til we bashqa jehetlerdin qiynalghini üchün 10, 20 si bir ustazning yétekchilikide bolup, oqup kelgen.

Epsuski, yéqini bir ay mabeynide öz ustazlirining xitay hökümitining tehditliri we bashqa éniqsiz sewebler bilen qahiredin arqimu-arqa ayrilishi bilen mezkur bilimgahqa kirip oquwatqinidin özini shereplik we bextlik hés qilip kelgen bu bir türküm Uyghur oqughuchilarning ilim tehsil ishliri sugha chilishishqa bashlighan.

Turmush puli üzülgen balilar éghir künde

Bu oqughuchilarning öz weziyiti heqqide bergen melumatlirigha qarighanda, del bu peytte xitay hökümiti oqughuchilargha ularning ata anilirini wasite qilip turup yurtigha derhal qaytip kélishke mejbur qilghan.

Ustazliridin ayrilghanning üstige yene bir tereptin wetendiki ata-anilarning bixeterlikidin teshwishte qalghan oqughuchilar arqa-arqidin yurtlirigha qaytishqa bashlighan. Halbuki, ilim tehsil qilghandin bashqa héchqandaq gunahi yoq oqughuchilarning xitay hökümitining jazalishigha uchrighanliqi we bezi oqughuchilarning ketkendin kéyin xitayning ayroportlirida iz déreksiz yoqap kétiwatqanliqidek xewerler, xitay hökümitining türlük tehditlirige uchrisimu misirda érishken oqush pursetlirini tashlashqa közi qiymay ikkilinip turghan Uyghur oqughuchilarda zor teshwish peyda qilghan.

Arqidinla a'ilisidikiler yollighan azghine turmush puli bilen misirda turmushini qamdap kéliwatqan oqughuchilar, a'ilisidikiler bilen alaqisining üzüp tashlinishi bilen dawamliq oqush we misirda yashashqa berdashliq bérelmeydighan derijige yetken.

Amma, ezherdiki muhemmed isimlik bir tungganning bayanliridin qarighanda, oxshash musulman, oxshash xitay puqrasi bolsimu, misirdiki tungganlar bolsa xitay hökümiti yaki birer orun teripidin qaytip kélish heqqide uqturush almighan, ular yenila héchqandaq tosalghusiz oqushini burunqidekla xatirjem dawam qilghan.

Bu tunggan yash ningshadin kélip ezherde oquwatqan bolup, uningdin Uyghurlargha oxshash xitay hökümitining qaytip kétish heqqide uqturushini tapshuruwalghan yaki tapshuruwalmighanliqini sorighinimizda, u: "Men némishqa undaq uqturushni tapshuruwalattim, u dégen junggo hökümitining ishi, tunggan sawaqdashlar qaytqini yoq turuwatimiz" dep jawab berdi.

Krizisqa uchrighan oqughuchilarla emes

Oqughuchilarning inkasigha qarighanda, üsti-üstilep kelgen qiyinchiliqlar we tosqunluqlargha bash egmigen bu jayda ilim élish ghayisidin waz kechmigen Uyghur oqughuchilarmu nöwette iqtisadiy kirimi üzülüp qélishtek riyalni krizisqa yüzlen'gen. Iqtisadiy qiyinchiliqqa yoluqqan balilar, qolliniwatqan turmush lazimetlikliri, a'ile saymanliridin bashqa hetta saqlap kelgen qimmetlik kitablirinimu torda sétishqa chiqarmaqta iken. Shundaqla oqughuchilar yüzlen'gen bu xil iqtisadiy krizis, qahirede Uyghurlar üchün bolupmu oqughuchilar üchün mulazimet qilip kéliwatqan Uyghur tijaretchiler we her xil mulazimet kespi bilen shughullan'ghuchilargha biwasite tesir qilghan, tuyuqsiz xéridarliridin ayrilghan ashxana, dukan, nawayxanilarmu arqimu arqa taqalmaqta iken.

3 Yildin buyan ezher uniwérsitétigha yéqin jayda öz aldigha achqan kichik ashxanisida Uyghur oqughuchilarni issiq öy ta'amliri bilen teminlep kelgen bir xanim ziyaritimizni qobul qilip, oqughuchilarning azlap kétishi bilen ijare chiqimlirini kötürelmey ashxanisini taqashqa mejbur bolghanliqini, kirimning aziyishi bilen bir béshigha balilirini bu jayda dawamliq oqutushiningmu qiyin'gha toxtawatqanliqini bildürdi:

Türkiye krizistin qutulushning birdin bir yolimu?

Igilishimizche, ata- anisidin, wetinidin waz kéchishke mejbur bolghan, iqtisadidin ayrilghan, ümidsizlik we türlük rohiy bésim wehimilerge yem boluwatqan bu Uyghur oqughuchilar misirdin ayrilip türkiyedin panah izdeshke bashlighan.

Halbuki, néme ish qilishini, nege bérishni bilelmey iztirap chékiwatqan misirdiki Uyghurlar üchün türkiyedin ibaret ishench qilghan bu yolmu oylighandek hemmila Uyghurgha ochuq emes iken. Qanunluq wiza resmiyetliri toluq turupmu -8 aprél türkiye chégrasidin kirishi ret qilin'ghan bir Uyghur shundaq deydu.

Bundaq iztirap, teshwishlik we wehimilik künlerde charisiz qalghan misirdiki Uyghur oqughuchilarning weziyiti nöwette chet'ellerdiki Uyghur muhajirlirida ortaq endishe qozghimaqta.
Ijtima'iy taratqularda bu oqughuchilargha hésdashliq, teselli we nesihetler üzülmey yollanmaqta. Shundaqla yéqinqi künlerde Uyghur wexpi hemde ijtima'iy siyasiy teshkilatlarning hetta bir qisim saxawet igilirining misirdiki Uyghur oqughuchilarning qiyinchiliqlirini hel qilish yollirini izdewatqanliqi, hetta türkiyediki bir qisim Uyghur teshkilatlarning ijtima'iy taratqularda mexsus uqturush tarqitip, misirdin türkiyege kelgen oqughuchilarni orunlashturush programmilirini yolgha qoyup bolghanliqimu melum.

Epsuski yéqinqi künlerde, téxi misirdiki oqughuchilarning weziyitide bir burulush bolmay turup, radi'omizgha oqush we bilim élish üchün misirdin bashqa jaylargha kelgen Uyghur oqughuchilarningmu oxshashla xitay hökümitining yurtigha qaytish heqqidiki wasitilik tehditlirige uchrawatqanliqi heqqide inkaslar kelmekte.

Kéyinki anglitishlirimizda bu heqtiki melumatlirimizgha dawamliq diqqet bergeysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.