Уйғур илида хитай сақчилириниң чарчап өлүш вәқәси бинормал әһвалға берип йәтти

Мухбиримиз әркин
2017.01.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
charlash-uyghur-saqchi.jpg Коча чарлаватқан уйғур сақчи. 2015-Йили 17-авғуст, ақсу.
AFP

Уйғур илида йеңи йилдин бери еғир хизмәт бесимида чарчап өлгән сақчи, тәптиш вә аманлиқ хадимлириниң сани 7 гә йетип барди. Әмма бу әһвал хотән симават сақчиханисиниң хадими мәттохтиға охшаш чарчаштин йиқилип дохтурханида қутқузувелинған сақчиларни өз ичигә алмайду.

Хитай ахбарат васитилириниң дәлиллишичә, йеқинқи 15 күн ичидә сақчи вә қанун хадимлириниң чарчап өлүш яки йиқилип қелиш вәқәлири бортала, қәшқәр, үрүмчи, хотән қатарлиқ җайларда йүз бәргән. Бу районларниң ичидә хотән сақчиларниң чарчап өлүш вәқәси әң көп йүз бәргән юрт. Хотәндики мәлум сақчиханиниң бир хадими бу әһвални хизмәт бесими кәлтүрүп чиқириватқанлиқини илгири сүрди.

Сақчи: 1 хизмәт үстидә вапат болғини хотән наһийәси ханериқ йезисидики сақчи.

Мухбир: әмди маву йеқинниң яғи бу әһвал көп йүз бериватиду. Силәрниң хотәндә йүз бәрди. Сақчи хадимлири туюқсиз йиқилип өлидиған әһваллар көп йүз бериватиду. Хизмәттики бесим буни кәлтүрүп чиқириватамду яки башқа бир сәвәбләр барму буниңда?
Сақчи: 1 хизмәтниң бесими, әмди шу тоғра. Хизмәттиму маву тамақму дийәнчидики йетәрлик әмәс дәңә. Тамақни вақтида қилалмайдиған әһвал бар. Мушу қетим ашундақ болуп кәттуқ.

Мухбир: нормалда қайси саәт ишләйсиләр?
Сақчи: 1 адәттә дәм елиш йоқ. Нормал әһвалда нөвәтчиликтә туримиз әйна. Рәсмий кадирлар ишханида җиза (компютер) бесим дегәндәк ишларни қилиду. Мәнму нөвәтликтә туридиған ярдәмчи сақчи. Нормал ишлисәм мәнму шу, һазир биз техи ятмидуқ, техи дәм елиш қилмидуқ. Һазир мушу сақчиханиниң сиясий йетәкчиси туриду, йенимизда биллә бар. Сиясий йетәкчи билән бир сөзлишип бақамсиз?

Шундақ қилип мәзкур ярдәмчи сақчи телефонни сақчиханиниң сиясий йетәкчисигә бәрди. Лекин сиясий йетәкчи наһийәлик җ х идарисигә телефон қилишимизни тәвсийә қилип, соалимизға җаваб беришни рәт қилди.

Шуниң билән биз, хотәндики башқа бир сақчиханиға телефон қилдуқ. Мәзкур сақчиханиниң бир хадими, хизмәт бесиминиң пәвқуладдә еғирлиқини дәлиллиди. Униң қәйт қилишичә, хотәндә сақчилар күндә 20-21 саәт ишләйдикән.

У, йеқинда өлгән сақчиниң исми сәмәт икәнликини дәлилләп мундақ деди: “сәмәт, һәә. Буниңға соҗаң өзи билән көрүшсиңиз боптикән. Лекин соҗаң вәзипигә чиқип кәтти.”

Мухбир: бу һазир аптоном районниң қанун сақчи системисида сақчилар туюқсиз хизмәт үстидә өлидиған әһваллар көп йүзбериватиду. Буниң бир алаһидә сәвәби барму, немә сәвәблик шундақ болуватқанду?
Сақчи: 2 алаһидә сәвәби бар. Бу һазир мушу йиҗи шяңйиң (җиддий һаләт) дәп, 24 саәтниң ичидә 2-3 саәт дәм еливатимиз. Башқа вақитларда давамлиқ хизмәт қилимиз һазир. Җинайи ишлар, хәлқ сақчиси, ярдәмчи сақчи, алаһидә сақчи һәммисигә 24 саәт ичидә шу 2-3 саәт ухлайдиған вақит чиқиду. Қалған вақитта давамлиқ хизмәт ишләймиз. Йәни бир күндә 20-21 саәт ишләймиз.

Мухбир: бу җиддийчилик әмди мушу һазирқи уруш сәвәбидин болуватамду?
Сақчи: 2 һәә. Буниңға қарита ички әһвалларни уқмақчи болсиңиз, соҗаң өзи билән алақилишиң. Бизниң нормал хизмәт вақтимиз 8 саәт әмәс. Йиҗи шяңйиң (1‏-дәриҗилик җиддий һаләт) әрҗишяңйиң (2‏-дәриҗилик җиддий һаләт) дәп, мушу җәмийәт әһвалиға қарап, муқим дәм елиш йоқ, дәңә.

Мухбир: муқим дәм елишиңлар йоқма, пүтүн бир йил? буни коллектип юқириға пикир қилип бақмидиңларму, бу бизгә бесим бәк җиқ болуп кетип бариду, дәп?

Сақчи:2 яқ, муқим дәм елишимиз йоқ. Бу ички әһвалларни, шу бизни тоғра чүшинишиңизни сораймиз, ашу соҗаң, сиясий йетәкчиләр билән алақиләшсиңиз болиду яки идарә билән алақилишиваламсиз?
Уйғур районидики бу әһвал чәтәл ахбарати вә бәзи анализчиларниң җиддий диққитини қозғиған. Америка нюйорк шәһәрлик университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң әпәндиниң қаришичә, бу әһвал аманлиқ күчлириниң хитайниң уйғур районидики бинормал аманлиқ тәдбирлиригә бәрдашлиқ берәлмәйватқанлиқини көрситиду.

У мундақ деди: “әмәлийәттә биз 2009‏-йилдин башлап шәрқий түркистанда яки шинҗаңда һөкүмәтниң хәлқ аммисиға қарши бир мәйдан уруш қиливатқанлиқини көрүп кәлдуқ. Шуңа, униң һәрбий башқурушни изчил күчәйтип кәлди. У, шәрқий түркистан яки шинҗаңда контроллуқни күчәйтиш үчүн ичкиридин нурғун қораллиқ сақчи, җ х хадимлирини шинҗаңға ярдәм бериш намида йөткәп чиқти. Нәтиҗидә, у пәйда қилған бу тәприқә өзиниң аманлиқ күчлирини һардуруп, уларниң чарчап өлүш вәқәлирини пәйда қилди.”

Профессор шя миңниң қаришичә, бу әһвалниң пәйда болушиға конкрет бир қанчә амил тәсир көрсәткән. У, җисманий чарчаш билән биргә, роһий әндишә уларни хоритиватқан амилларниң бири, дәп көрсәтти.

Шямиң: “хәнзулар билән йәрлик уйғурларниң зиддийити наһайити еғир. Болупму һөкүмәт әмәлдарлири, болупму қораллиқ сақчи, сақчи вә һәрбийләр йәрлик уйғур аһалисиниң көңлидә нәпрәтлиниш обйекти. Уларниң мунасивити һәргиз ундақ инақ, қайнақ мунасивәт әмәс. Шуңа, һәр икки тәрәп бир-биригә нисбәтән пәвқуладдә җиддий һаләттә яшайду. Мениңчә, бу әһвал қанун иҗра қилғучилар яки сақчиларда пәйда қилған роһий бесими уларда наһайити асанла һәр хил җисманий, роһий мәсилиләрни кәлтүрүп чиқириду” деди.

Әмма шя миң әпәндиниң қәйт қилишичә, бу бесимда сақчилар бунчилик өлүп кетип барған болса, хитай пәйда қилған дөләт террорлуқида қанчилик пуқра өлүп кетип барғанлиқини тәсәввур қилғини болиду.

Шя миң мундақ дәйду: “әгәр улар биюкрат системиниң бир парчиси болуш сүпитидә бунчилик бесимға учриған болса, биз шу нәрсини тәсәввур қилалаймиз, мән уларниң қорқутушида вә дөләт террорлуқида яшаватқан мусулманлардин өлүватқанларниң техиму көп икәнликигә ишинимән. Чүнки, биз қораллиқ сақчи қисимлириниң даим қалаймиқан оқ чиқирип, қалаймиқан адәм өлтүрүватқанлиқини көрүп туруватимиз. Шуңа, биз мәсилиниң йәнә бир тәрипини көтүрүшимиз керәк. Қанун иҗра қилғучиларниң көп өлүши, йәнә бир җәһәттә мусулманларниң турмушидики вәһимә еғирлишип, уларда техиму көп адәм өлүватиду, дегәнликтур.”

Хитай даирилириниң дәлиллишичә, хотән наһийәси ханериқ сақчиханисиниң хадими сәмәт, гума наһийәси алаһидә чарлаш әтритиниң сақчиси йүсүп қурбан нияз, йопурға наһийәлик тәптиш мәһкимисиниң тәптиш әмәлдари абликим қатарлиқлар йеқинда чарчаш сәвәблик өлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт