Uyghur ilida xitay saqchilirining charchap ölüsh weqesi binormal ehwalgha bérip yetti

Muxbirimiz erkin
2017.01.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
charlash-uyghur-saqchi.jpg Kocha charlawatqan Uyghur saqchi. 2015-Yili 17-awghust, aqsu.
AFP

Uyghur ilida yéngi yildin béri éghir xizmet bésimida charchap ölgen saqchi, teptish we amanliq xadimlirining sani 7 ge yétip bardi. Emma bu ehwal xoten simawat saqchixanisining xadimi mettoxtigha oxshash charchashtin yiqilip doxturxanida qutquzuwélin'ghan saqchilarni öz ichige almaydu.

Xitay axbarat wasitilirining delillishiche, yéqinqi 15 kün ichide saqchi we qanun xadimlirining charchap ölüsh yaki yiqilip qélish weqeliri bortala, qeshqer, ürümchi, xoten qatarliq jaylarda yüz bergen. Bu rayonlarning ichide xoten saqchilarning charchap ölüsh weqesi eng köp yüz bergen yurt. Xotendiki melum saqchixanining bir xadimi bu ehwalni xizmet bésimi keltürüp chiqiriwatqanliqini ilgiri sürdi.

Saqchi: 1 xizmet üstide wapat bolghini xoten nahiyesi xan'ériq yézisidiki saqchi.

Muxbir: emdi mawu yéqinning yaghi bu ehwal köp yüz bériwatidu. Silerning xotende yüz berdi. Saqchi xadimliri tuyuqsiz yiqilip ölidighan ehwallar köp yüz bériwatidu. Xizmettiki bésim buni keltürüp chiqiriwatamdu yaki bashqa bir sewebler barmu buningda?
Saqchi: 1 xizmetning bésimi, emdi shu toghra. Xizmettimu mawu tamaqmu diyenchidiki yéterlik emes denge. Tamaqni waqtida qilalmaydighan ehwal bar. Mushu qétim ashundaq bolup kettuq.

Muxbir: normalda qaysi sa'et ishleysiler?
Saqchi: 1 adette dem élish yoq. Normal ehwalda nöwetchilikte turimiz eyna. Resmiy kadirlar ishxanida jiza (kompyutér) bésim dégendek ishlarni qilidu. Menmu nöwetlikte turidighan yardemchi saqchi. Normal ishlisem menmu shu, hazir biz téxi yatmiduq, téxi dem élish qilmiduq. Hazir mushu saqchixanining siyasiy yétekchisi turidu, yénimizda bille bar. Siyasiy yétekchi bilen bir sözliship baqamsiz?

Shundaq qilip mezkur yardemchi saqchi téléfonni saqchixanining siyasiy yétekchisige berdi. Lékin siyasiy yétekchi nahiyelik j x idarisige téléfon qilishimizni tewsiye qilip, so'alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Shuning bilen biz, xotendiki bashqa bir saqchixanigha téléfon qilduq. Mezkur saqchixanining bir xadimi, xizmet bésimining pewqul'adde éghirliqini delillidi. Uning qeyt qilishiche, xotende saqchilar künde 20-21 sa'et ishleydiken.

U, yéqinda ölgen saqchining ismi semet ikenlikini delillep mundaq dédi: “Semet, he'e. Buninggha sojang özi bilen körüshsingiz boptiken. Lékin sojang wezipige chiqip ketti.”

Muxbir: bu hazir aptonom rayonning qanun saqchi sistémisida saqchilar tuyuqsiz xizmet üstide ölidighan ehwallar köp yüzbériwatidu. Buning bir alahide sewebi barmu, néme seweblik shundaq boluwatqandu?
Saqchi: 2 alahide sewebi bar. Bu hazir mushu yiji shyangying (jiddiy halet) dep, 24 sa'etning ichide 2-3 sa'et dem éliwatimiz. Bashqa waqitlarda dawamliq xizmet qilimiz hazir. Jinayi ishlar, xelq saqchisi, yardemchi saqchi, alahide saqchi hemmisige 24 sa'et ichide shu 2-3 sa'et uxlaydighan waqit chiqidu. Qalghan waqitta dawamliq xizmet ishleymiz. Yeni bir künde 20-21 sa'et ishleymiz.

Muxbir: bu jiddiychilik emdi mushu hazirqi urush sewebidin boluwatamdu?
Saqchi: 2 he'e. Buninggha qarita ichki ehwallarni uqmaqchi bolsingiz, sojang özi bilen alaqilishing. Bizning normal xizmet waqtimiz 8 sa'et emes. Yiji shyangying (1‏-derijilik jiddiy halet) erjishyangying (2‏-derijilik jiddiy halet) dep, mushu jem'iyet ehwaligha qarap, muqim dem élish yoq, denge.

Muxbir: muqim dem élishinglar yoqma, pütün bir yil? buni kolléktip yuqirigha pikir qilip baqmidinglarmu, bu bizge bésim bek jiq bolup kétip baridu, dep?

Saqchi:2 yaq, muqim dem élishimiz yoq. Bu ichki ehwallarni, shu bizni toghra chüshinishingizni soraymiz, ashu sojang, siyasiy yétekchiler bilen alaqileshsingiz bolidu yaki idare bilen alaqilishiwalamsiz?
Uyghur rayonidiki bu ehwal chet'el axbarati we bezi analizchilarning jiddiy diqqitini qozghighan. Amérika nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependining qarishiche, bu ehwal amanliq küchlirining xitayning Uyghur rayonidiki binormal amanliq tedbirlirige berdashliq bérelmeywatqanliqini körsitidu.

U mundaq dédi: “Emeliyette biz 2009‏-yildin bashlap sherqiy türkistanda yaki shinjangda hökümetning xelq ammisigha qarshi bir meydan urush qiliwatqanliqini körüp kelduq. Shunga, uning herbiy bashqurushni izchil kücheytip keldi. U, sherqiy türkistan yaki shinjangda kontrolluqni kücheytish üchün ichkiridin nurghun qoralliq saqchi, j x xadimlirini shinjanggha yardem bérish namida yötkep chiqti. Netijide, u peyda qilghan bu tepriqe özining amanliq küchlirini hardurup, ularning charchap ölüsh weqelirini peyda qildi.”

Proféssor shya mingning qarishiche, bu ehwalning peyda bolushigha konkrét bir qanche amil tesir körsetken. U, jismaniy charchash bilen birge, rohiy endishe ularni xoritiwatqan amillarning biri, dep körsetti.

Shyaming: “Xenzular bilen yerlik Uyghurlarning ziddiyiti nahayiti éghir. Bolupmu hökümet emeldarliri, bolupmu qoralliq saqchi, saqchi we herbiyler yerlik Uyghur ahalisining könglide nepretlinish obyékti. Ularning munasiwiti hergiz undaq inaq, qaynaq munasiwet emes. Shunga, her ikki terep bir-birige nisbeten pewqul'adde jiddiy halette yashaydu. Méningche, bu ehwal qanun ijra qilghuchilar yaki saqchilarda peyda qilghan rohiy bésimi ularda nahayiti asanla her xil jismaniy, rohiy mesililerni keltürüp chiqiridu” dédi.

Emma shya ming ependining qeyt qilishiche, bu bésimda saqchilar bunchilik ölüp kétip barghan bolsa, xitay peyda qilghan dölet térrorluqida qanchilik puqra ölüp kétip barghanliqini tesewwur qilghini bolidu.

Shya ming mundaq deydu: “Eger ular biyukrat sistémining bir parchisi bolush süpitide bunchilik bésimgha uchrighan bolsa, biz shu nersini tesewwur qilalaymiz, men ularning qorqutushida we dölet térrorluqida yashawatqan musulmanlardin ölüwatqanlarning téximu köp ikenlikige ishinimen. Chünki, biz qoralliq saqchi qisimlirining da'im qalaymiqan oq chiqirip, qalaymiqan adem öltürüwatqanliqini körüp turuwatimiz. Shunga, biz mesilining yene bir teripini kötürüshimiz kérek. Qanun ijra qilghuchilarning köp ölüshi, yene bir jehette musulmanlarning turmushidiki wehime éghirliship, ularda téximu köp adem ölüwatidu, dégenliktur.”

Xitay da'irilirining delillishiche, xoten nahiyesi xan'ériq saqchixanisining xadimi semet, guma nahiyesi alahide charlash etritining saqchisi yüsüp qurban niyaz, yopurgha nahiyelik teptish mehkimisining teptish emeldari ablikim qatarliqlar yéqinda charchash seweblik ölgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet