Uyghur élidiki aptomobillargha "Orun belgilesh sistémisi" orunlashturush qarari xelq'arada inkas qozghidi

Muxbirimiz irade
2017-02-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning fujyen ölkisining xwa'en nahiyesi béydu orun belgilesh merkizige tizimlatqili kelgen shopurlar. 2015-Yili séntebir.
Xitayning fujyen ölkisining xwa'en nahiyesi béydu orun belgilesh merkizige tizimlatqili kelgen shopurlar. 2015-Yili séntebir.
huaan.gov.cn

Uyghur aptonom rayon da'irilirining Uyghur élidiki yük aptomobillirinimu öz ichige alghan barliq aptomobillargha "Béydu sün'iy hemrah arqiliq orun belgilesh bixeterlik nazaret sistémisi" (GPS) orunlashturushni qarar qilghanliqi heqqidiki xewer élan qilin'ghandin kéyin, bu, xelq'ara metbu'atlarning we shundaqla xitay weziyiti közetküchilirining diqqitini qozghidi. Xelq'ara kechürüm teshkilati we bir qisim közetküchiler bu sistémining Uyghurlargha qarshi suyi'istémal qilinish éhtimalliqini otturigha qoyushti.

Uyghur aptonom rayon da'iriliri 14-féwral küni yüz bergen "Guma weqesi" din kéyin ürümchi, xoten we qeshqer qatarliq jaylarda térrorluqqa qarshi qattiq küresh qilish qesemyad yighinlirini uyushturush, minglighan qoralliq saqchilarning qatnishishi bilen zor kölemlik herbiy parat ötküzüsh qatarliq heriketler arqiliq térrorchilargha qattiq zerbe béridighanliqini qayta-qayta jakarlidi. Xitay hökümitining 3 kishining pichaqliq hujumidin kéyin körsetken bu heywiliri we rayon weziyitidiki pewqul'adde jiddiylik xelq'ara axbaratlarningmu diqqitini qozghawatqan bir shara'itta, bayin'gholin mongghul aptonom oblastliq j x idarisi 19-féwral küni jiddiy yighin chaqirip, oblast tewesidiki barliq aptomobillargha "Béydu sün'iy hemrah arqiliq orun belgilesh bixeterlik nazaret sistémisi" orunlashturulidighanliqini jakarlidi. Xitay axbarat wasitiliri öz xewerliride bu sistémining yéqin kelgüside Uyghur rayonida birdek omumlashturulidighanliqini xewer qildi.

Mezkur xewer b b s agéntliqi we "Muhapizet" géziti qatarliq xelq'ara axbaratlardimu keng xewer qilinip, küchlük diqqet qozghidi. Xelq'ara kechürüm teshkilati washin'gton shöbisining bashliqi ti kumar ependi bügün ziyaritimizni qobul qilghanda, Uyghur rayon da'irilirining yuqiridiki qararining özliride endishe peyda qilghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Xelq'ara kechürüm teshkilati shinjangdiki Uyghurlarning weziyitidin endishe qilmaqta. Biz barliq aptomobillargha mejburiy halda g p s sistémisi orunlashturushning xitay da'iriliri teripidin Uyghurlarning erkin sayahet qilish we yötkilish hoquqini, ularning milliy we dini hoquqlirini yenimu ilgiriligen halda depsende qilish üchün qollinilishidin endishe qiliwatimiz" dédi.

En'gliyede neshrdin chiqidighan "Muhapizet" gézitining xewer qilishiche, bayin'gholin oblastliq teshwiqat idarisi bu qarar heqqidiki uqturushida, hazir Uyghur aptonom rayonida xelq'ara térrorluq tehditining zorluqi, aptomobillarning térrorchilarni toshush we hujum qilish qorali süpitide ishlitiliwatqanliqini ilgiri sürüp turup, aptomobillargha közitish sistémisi ornitishning jama'et bixeterlikige kapaletlik qilip, muqimliq we milletler ittipaqliqini ilgiri sürüshke paydiliq ikenlikini bildürgen.

Biraq, awstraliye latrop uniwérsitétining Uyghur éli weziyiti tetqiqatchisi,proféssor jeymis léybold ependi "Muhapizet" gézitige qilghan sözide Uyghur élidiki weziyetni "Saqchi döliti" sistémisigha oxshatqan. U 2009‏-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin, xitay hökümitining rayonni tedrijiy halda "Saqchi döliti" sistémisigha aylandurup, Uyghur élidiki nazaret qilish xizmetliri üchün töwen we yuqiri téxnika sahesining her ikkilisige zor meblegh ajritiwatqanliqini bildürgen.

Nyuyork sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shyaming ependimu bügün bizge qilghan sözide, yuqiridiki qararni 2009-yilidin kéyin rayonda yürgüzülüwatqan "Herbiy arqiliq kontrol qilish siyasitining bir qismi" dep atidi. U mundaq dédi: "2009‏-Yilidin kéyin shinjangda herbiy küch arqiliq idare qilish siyasiti qollinildi. Yeni mundaqche éytqanda herbiy sinaq élip bérildi. Shunga yéqinda chiqqan weqelerdin xitay hökümiti intayin endishe qilip, yuqiridiki bu tedbirni qollan'ghanliqi éniq. Menche, shi jinping hökümiti omumyüzlük halda yürgüzüwatqan kontrol qilish siyasiti astida bundaq ehwallar yenimu küchiyidu. Chünki, shi jinpingning kontrol qilish siyasitini dunyaning bashqa döletliri bilenmu sélishturghili bolmaydu. Hazirqi ehwaldin qarighanda, shi jinping qamalni üzlüksiz kücheytip mangidighandek qilidu."

B b s agéntliqi bu heqtiki xewiride, xitay hökümitining Uyghur élidiki barliq aptomobillargha közitish, orun belgilesh sistémisi orunlashturush arqiliq Uyghur élide anda-sanda yüz bérip turuwatqan hujum weqelirini yoqitishni arzu qiliwatqanliqini, xitay hökümiti bu weqelerde "Bölgünchi" yaki "Islamchilar"ni eyiblisimu, emma kishilik hoquq organliri bu hujumlar "Xitay hökümiti Uyghurlarning milliy we dini hoquqlirini qattiq kontrol qilghanliqtin kélip chiqiwatidu" dep qaraydighanliqini bayan qilghan.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi élshat hesen ependimu sözide, Uyghur élidiki chékidin ashqan kontrolluq siyasitining Uyghurlargha chiqish yoli qoymaywatqanliqini bildürdi.

Derweqe, awstraliye latrop uniwérsitétining oqutquchisi jeymis léybold ependi "Muhapizet" gézitige qilghan sözide, yuqiridiki tedbirlerning Uyghurlarning naraziliq we qarshiliq heriketlirini yenimu ilgiriligen halda yer asti heriketlirige aylanduridighanliqini, bundaq zorawanliq heriketliriningmu üzlüksiz yüz bérip turidighanliqi, emma yene nurghun Uyghurlar herqandaq shekildiki bir qarshiliqning özining we a'ilisining jénigha xewp élip kélidighanliqi sewebidin béshini égishke mejbur bolushi mumkinlikini bildürgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilati washin'gton shöbisi mudiri ti kumar ependi bolsa, xitay hökümitini bu herikiti üchün qayil qilarliq bir seweb körsitishke chaqirip, "Biz xitay hökümitini ochuq-ashkara bolup, bu xil tedbirlerning Uyghur rayonida néme üchün zörürlüki, uning Uyghurlarning hoquqini qandaq qoghdaydighanliqini körüp yétishimizge imkan yaritidighan közitish méxanizmini shekillendürüshke chaqirimiz" dédi.

Toluq bet