Уйғур аптоном райони чәтәлгә қечип кәткән хиянәтчиләрниң пейигә чүшти

Мухбиримиз әркин
2015-05-07
Share
parixor-xitay1-305.jpg Хитайниң һөкүмәт тор бәтлиридә или областлиқ партком секретари җяв бавхуа. 2011-Йили 8-июн.
RFA

Хитай һөкүмити йеқинда хәлқара сақчи тәшкилати-интерполға 100 кишилик бир хиянәтчи әмәлдарлар тизимликини тапшурған. Хәлқара сақчи тәшкилати болса бу кишиләргә дәрһал қизил ташлиқ хәлқара тутуш буйруқи чиқарди.

Буниң билән хитай һөкүмити интерполға бәргән хитай қачқун әмәлдарларниң сани 423 кә йетип барди. Нөвәттә, хәлқара сақчи тәшкилати хитайниң тәлипигә бинаән чиқарған тутуш буйруқида, уйғур аптоном райониға тәәллуқ 2 киши бар.

Уларниң бири, яң җигаң исимлик бир хитай көчмини. Нөвәттә, уйғур или даирилириниң тизимликидики чәтәлгә қачқан хиянәтчи әмәлдарларниң омумий сани мәлум әмәс. Лекин аптоном районлуқ парткомниң 6‏-май мәхсус йиғин чақирип, қачқан хиянәтчи әмәлдарларни қайтуруш келишни орунлаштуруши, қачқунларниң 1-2 адәм билән чәкләнмәйдиғанлиқини көрситиду.

Хитайниң қачқун хиянәтчи әмәлдарларни қайтуруп келиш һәрикити, америка дөләт мәҗлисиниң “магнитиский йәршари кишилик һоқуқ қануни” ни музакиригә қойған вақтиға тоғра кәлди.

Мәзкур қанун, башқа әлләрдики кишилик һоқуққа бузғунчилиқ қилғучи әмәлдарларни җазалаш билән биргә, хиянәтчи әмәлдарларға ембарго қоюшни, уларниң америка земиниға киришини, америка пул-муамилә системисини ишлитишигә чәклимә қоюшни тәкитләйду.

“хәлқара кишилик һоқуқ, әркинлик тәшкилатлириниң қоллишиға еришкән бу қанун охшашла д у қ ниң қоллишиға еришкән иди. Д у қ рәиси рабийә қадир ханим америка дөләт мәҗлисиниң “магнитиский қануни” һәққидики йеқинда чақирған гуваһлиқ йиғинида қилған сөзидә, бу қанун хитай йәрлик әмәлдарлириға күчлүк сигнал беридиғанлиқини билдүргән.

У: “бу лайиһә қанунға айланса у чоңқур тәсир қозғайду. Чүнки, хитайға охшаш истибдат дөләтләрдики бәзи атақлиқ кишилик һоқуқ бузғунчилирини тизимға киргүзүш, төвән дәриҗилик әмәлдарларға күчлүк сигнал берип, уларниң җинайи қилмиши хәлқараниң диққити, тәнқиди вә бәдәлсиз қалмайдиғанлиқини көрситип қойиду” дегән иди.

Рабийә қадир ханимниң йиғин түгәп ахирида мухбиримизға чүшәндүрүшичә, уйғур елидә кишилик һоқуқ бузғунчилиқи билән хиянәтчилик зич алақидар болуп, бу райондики кишилик һоқуққа бузғунчилиқ қилғучилар охшашла өз нөвитидә йәнә, парихор хиянәтчиләр әмәлдарларкән.

У мундақ дәйду: “һазир бейҗиң шәрқий түркистандики уйғурларни бастуруп бәргән. Өлтүргән түрмигә ташлиған һәрқандақ хиянәтчи әмәлдарларниң хиянитини йепип қоюп, бизни қирип бәрсила мақул дәватиду. Лекин‚магнитиский қануни‛ бизни һәм өлтүрүп һәм хиянәт қиливатқан хиянәтчи әмәлдарларни бир тәрәп қилишқа тартиватиду. Уларни америкиға киргүзмәслик, уларниң бала-чақилирини чәкләшни әмәлгә ашуруватиду. Иқтисадий мәнбәси башқа дөләтләрдә болғанларни тоңлитимиз, дәватиду”

Рабийә қадир ханим йәнә, америкиға киришни чәкләшкә тегишлик бәзи әмәлдарларниң исмини ашкарилап, улар җавабкарлиққа тартилишқа тегишлик кишиләр, дәп көрсәтти.

У мундақ дәйду, “демәк ваң лечүән дәймиз, нур бәкри дәймиз, дилнар абдулла исмаил әмәтниң келини болуши сүпити билән уни дәймиз, җаң чүншйән дәймиз, йеңи бекитилгән җ х назаритиниң назириниң ети немә, исмини унтуп қалдим уни дәймиз. Йеңи бекитилгән назирға охшаш буйруқ чүшүрүп, уйғур хәлқиниң қирғин қилған һәммисиниң тизимликини биз бир-бирләп турғузуп, уларни хәлқара магнитиски қануни бойичә әрз қилимиз.”

Уйғур аптоном районлуқ парткомниң тизимликидики қачқун хиянәтчи әмәлдарлар арисида уйғурларниң бар-йоқлуқи мәлум әмәс. Лекин бәзи паалийәтчиләр, уйғур илиға алақидар хиянәтчилик делолириниң әһвали хитайниң башқа районлириға қариғанда назук, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Америка уйғур бирләшмисиниң муавин рәиси илшат һәсәнниң көрситишичә, хитайниң уйғурларға алақидар бәзи сиясий делоларни хиянәтчиликкә бағлаш еһтимали бар. Шуңа, хиянәтчилик билән әйибләнгән қачқун уйғурларға алақидар делоларда һошяр болушқа тоғра келиду.

У мундақ деди: “бу хитайниң өлчими бойичә бәк назук. Чүнки, хитай уйғур үчүн гәп қилған һәрқандақ актип шәхси, әгәр карханичи яки әмәлдар болса, у хитайда әмәлдар болсун яки карханичи содигәр болсун аздур-көптур қанунсиз йолда меңип, өзини бейитиду, һоқуқ, әмәлгә еришиду. Шуниң үчүн хитай һәрқандақ бир кадирни йиқитимән, дегән вақтида бу сизиқ ениқ әмәс. Шуңа, хитай бурун вәтәндә вақтида азрақ әмәл тутқан уйғур болса яки ширкәт қуруп, сода қилған болса, мәсилән, абдувәли аюпқа охшаш, буни хитай һәқиқәтән иқтисади мәсилигә бағлиялайду.”

Лекин илшат һәсән әпәндиниң көрситишичә, “магнитиский қануни” сиясий шәхсләр билән хиянәтчиләргә пәрқлиқ муамилә қилишниң қануний асасикән. У, америка вә ғәрбниң бу мәсилидики мәйдани рошән икәнликини көрсәтти.

У мундақ деди: “хәлқараниң бу җәһәттики қанун-бәлгилимиси наһайити ениқ. Болупму америка вә ғәрб дуняси бундақ мәсилиләргә наһайити кәскин қарайду. Мән ишинимәнки, ғәрб дуняси бундақ мәсилиләрдә хитайниң дегинигила қаримайду. Улар шу шәхсниң елип барған паалийити, қайси категорийигә кириду, сиясәткә кирәмду яки пәқәтла өзини бейитишла үчүнла қилдиму. Әгәр сиясәт билән шуғуллинип топлиған байлиқини әркинлик ишлириға ишләткән болса, ғәрб дуняси уни парихорлуққа киргүзмәйду.”

Уйғур аптоном районлуқ парткомниң‏6‏- майдики йиғинида, интизам тәкшүрүш комитетиниң секретари шү хәйроң, чәтәлгә қачқан хиянәтчи әмәлдарларниң толуқ тизимлики вә әһвалини ениқлап чиқишни вә қечиш еһтимали бар хиянәтчиләрни дәрһал тосушни тәкитлигән.

Хитай ахбаратиниң ашкарилишичә, уйғур аптоном районлуқ партком йәнә чәтәлгә қачқан қачқунларни вә улар елип қачқан мал -мүлүкни қайтурувелишқа мәсул черикликкә қарши туруш хизмәт гурупписи тәшкиллигән.

Уйғур паалийәтчиләрниң илгири сүрүшичә, уйғур или хитай әмәлдарлириниң парихорлуқ, хиянәтчилик әһвали әң еғир район. Лекин хитай һөкүмити мәзкур районда ноқул муқимлиқни тәкитләп, уйғурларни бастуруш билән алдираш болғачқа, хитай әмәлдарлириниң мутләқ көп қисим хиянәтчилик қилмишлириға көз юмуп кәлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт