Хитай даирилири уйғур елидә пиланлиқ туғут сияситини йәниму күчәйтмәкчи

Мухбиримиз ирадә
2013-06-05
Share
pilanliq-tughut-305.jpg Уйғур елидики мәлум бир уйғур айалниң балисини қучиқида тутуп олтурған сүрити.
RFA Archive

Пиланлиқ туғут сиясити уйғур елидә әң қаттиқ иҗра қилиниватқан сиясәтләрниң бири. Бу сиясәт уйғур елигә тохтимай көчүрүлүватқан хитай көчмәнлири нәтиҗисидә өз земинида аз санлиқлар орниға чүшүп қалған уйғурларни қаттиқ нарази қилмақта.

Әмма уйғур районлуқ һөкүмәт йеқинда мәхсус пиланлиқ туғут сиясити тәшвиқат хизмити йиғини чақирип, уйғур елидә пиланлиқ туғут сияситини техиму күчәйтип елип беришни тәләп қилди.

Хитайда йолға қоюлуватқан пиланлиқ туғут сиясити үстидики тәнқидий пикирләр, наразилиқлар көпийип, хитай көзәткүчиләр хитайдики нопусниң қериши, әр-аяллар саниниң тәңпуңсизлиқи қатарлиқ нурғун иҗтимаий мәсилиләргә пиланлиқ туғут сияситиниң сәвәб болуватқанлиқини билдүрүватқан, хитайда нопусни контрол қилиш сияситини бикар қилиш һәққидики тәләпләр күчийиватқан бир мәзгилдә уйғур ели даирилири мәхсус йиғин чақирип, уйғур елидә пиланлиқ туғут сияситини күчәйтип иҗра қилишниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Хитай дөләтлик сәһийә вә пиланлиқ туғут комитетиниң тор бетидә берилгән хәвәрдин мәлум болушичә, уйғур аптоном районлуқ пиланлиқ туғут комитети йеқинда мәхсус аптоном район бойичә пиланлиқ туғут тәшвиқат хизмити йиғини чақирип, һәрқайси җайлардин кәлгән алақидар рәһбәр вә хадимларни җайларда 18-қурултай роһини шундақла мәмликәтлик пиланлиқ туғут хизмитини йиғининиң роһини яхши изчиллаштурушни, уйғур елидә пиланлиқ туғут хизмитини елип беришниң зөрүрлүкини тонуп йетип, техиму күчәйтип иҗра қилишни оттуриға қойған. Йиғинда, уйғур елидә пиланлиқ туғут сияситини әмәлийләштүрүштә нурғун яхши нәтиҗиләрниң қолға кәлгәнлики тәқдирлиниш билән биргә, бундин кейин җайларда тәшвиқатни техиму күчәйтиш, пиланлиқ туғут хадимлири кишиләр билән йүзму-йүз учришиш, пиланлиқ туғут мулазимәт мәркәзлирини көпәйтишкә охшаш усулларни қоллиниш йолйоруқи берилгән.

Хитай даирилири йеқинқи йиллардин буян бир яқтин уйғур елигә кәлгән хитай көчмәнлирини қануний олтурақлишиш асаслириға игә қилиш үчүн қисқиғинә вақит ичидә 6 милйон көчмәнгә « олтурақлишиш кинишкиси» беришни иҗра қилғанниң әксичә, уйғур елидә һәдәп нопусни контрол қилишни, аз пәрзәнтлик болушни тәшвиқ қилмақта, һәтта мәҗбурий бала чүшүрүш васитилирини қоллиниш арқилиқ уни иҗра қилмақта. Даириләр уйғур елидә нопус чәкләштә уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрни асас нишан қиливатқан болуп, даириләр 2012-йили 170 милйон йүән мәбләғ аҗритип мәхсус йезилардики пиланлиқ туғутқа әмәл қилған аилиләрни мукапатлиғанда, мәхсус уйғур елиниң җәнубидики аз санлиқ милләтләр нопуси 50% тин ашидиған җайларни асас қилған иди. Хәвәрләрдин шу қетимлиқ мукапатлаш паалийитидә уйғурлар көп олтурақлашқан уйғур елиниң җәнубидики йеза, наһийиләрдә хитай һөкүмитиниң «аз туғуп, тез бейиш» қурулуши бойичә, пәқәт бирла пәрзәнтлик болған 82 миңдин артуқ киши, 29 миңдин артуқ аилә мукапатланған иди.

Чәтәлләрдики уйғур сиясий паалийәтчилири хитай һөкүмитиниң юқириқидәк васитиләр арқилиқ уйғурларни өз земинида аз санлиқ қатариға чүшүрүп қойғанлиқини билдүрмәктә. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит, пиланлиқ туғут сияситиниң һәм уйғурлар нопусиниң тәбиий көпийишигә, һәм уйғур аяллириниң җисманий сағламлиқиға еғир зәрбә бериватқанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити 2011-йили елан қилған 6-қетимлиқ нопус тәкшүрүш нәтиҗисидин мәлум болушичә, уйғур аптоном районида муқим олтурақлашқан хитайлар нопуси омумий нопусниң40.1% Ини игилигән. Уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа барлиқ хитай болмиған милләтләр 13 милйон 67 миң нопус билән омумий нопусниң 59.9% Ини игилигән. Демәк, 60 йилдин бери йүргүзүлүватқан хитай көчмән йөткәш нәтиҗисидә, уйғурлар уйғур ели нопусиниң 50 пирсәнтиниму тәшкил қилалмайдиған һалға чүшүрүп қоюлған. Униң үстигә, елан қилиниватқан алақидар статистикилардин мәлум болушичә, уйғур елиниң шималий районлиридила әмәс, бәлки уйғурлар зич олтурақлашқан җәнубтиму хитай нопусиниң өрләш нисбити юқирилап маңған. Әмма әксичә, бу районлардики уйғурларниң тәбиий көпийиш нисбити төвәнләп кәткән. Норвегийәдики уйғур зиялийси сәмәт абла әпәнди бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларни ассимилятсийә қилиш қәдимини тезлитиш үчүн бундин кейин нишанини уйғур мәдәнийити чиң сақлинип туруватқан районларға қаритидиғанлиқини билдүрди.

Хәлқара кишилик һоқуқ органлири хитай һөкүмити уйғурларға йүргүзүватқан пиланлиқ туғут сияситини вәһший вә инсанлиққа ят бир қирғинчилиқ сиясити, дәп баһа бәрмәктә вә бу сиясәтни иҗра қилишни дәрһал тохтитишни тәләп қилмақта. Дуня уйғур қурултийи пиланлиқ туғут сиясити күчәйтип иҗра қилинған тәқдирдә, районда техиму көп қанлиқ вәқәләрниң келип чиқидиғанлиқини агаһландурди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.