Nopus qurulmisidiki tengpungsizliqning xitayda muqimsizliq yaritidighanliqi ilgiri sürülmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2015.12.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
pilanliq-tughut-shanghai-305.jpg Shangxey kochisida ikki balini yétilep kétiwatqan kishi. 2009-Yili 31-iyul.
AFP

Xitay yéqinda 36 yildin béri memliket miqyasida mejburiy yolgha qoyghan yalghuz perzentlik pilanliq tughut siyasitige xatime bergenlikini élan qildi. Yeni xitayda hazir bir jüp er-xotun ikki perzentlik bolalaydu.

Xitay nopus mutexessislerning élan qiliwatqan maqaliliride körsitishiche, pilanliq tughut siyasiti bügünki kün'ge kelgende xitayning nopus qurulmisida qérilishish nisbiti alahide üstün bolush, jinsi perqide erler köp, ayallar pewqul'adde az bolushqa oxshash bir qatar éghir tengpungsizliq mesililirini élip keldi we buning köp xil sahelerge, hetta pütkül jem'iyet qurulmisigha tesir körsiteleydighan amilni shekillendürgenliki üchün xitay da'irilirining özining pilanliq tughut siyasitige özgertish kirgüzüshke mejbur bolghanliqi ilgiri sürülmekte.

Xitay xelq torining 1-dékabirda körsitishiche, xitay adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet ministirliqi ijtima'iy kapalet tetqiqat orni qatarliq besh apparat birliship 29-noyabir élan qilghan “Kütünüsh zapas körsetküchi chong, ottura sheherlerning doklati” da körsitilishiche, xitay nopusining qérilishish nisbiti nisbeten éghir iken.

Buninggha qarita mutexessisler “Kelgüsidiki kütünüsh weziyiti intayin keskin, shunga ijtima'iy kapalet sistémisini toxtimay mukemmelleshtürüp, asasiy kütüsh sughurtisini tereqqiy qildurush bilen birge, soda sughurtisi qatarliq qoshumche sughurtilarning tereqqiyatini ilgiri sürüp, köp qatlamliq kütünüsh kapaliti sistémisi shekillendürüp, qérighanda kütüneleydighan bolushni ishqa ashurush kérek” dep agahlandurghan.

Xitay dölet ishlar mehkimisi axbarat ishxanisining torida 1-dékabir xitay statistika bash idarisi élan qilghan doklatidin misal élip körsitishiche, xitay nopus qurulmisi éghir derijide tengpungsiz bolup 2020‏-yildin kéyin xitayda “Üch tes bolush” körülidiken.

Buning biri, xizmetchi izdesh tes bolush: (emgek küchi az bolush)

Hazir xitayda ösmürlerning nopusi keng kölemde töwenligen bolup, 2030-yilidin kéyin zapas emgek küchi zor derijide töwenleydighan bolghachqa, éghir emgek küchi krizisi körülüp xitayda emgek küchi kemchilliki 80 milyondin éship kétidiken.

Yene biri, öylinish tes bolush:

Aldinqi esirning 80-yillirining otturiliridin bashlap, xitayda qiz-oghul nisbiti arisidiki tengpungsizliq barghanséri éship bériwatqan bolup, 2020-yilidin kéyin %10 yash erler jora tapalmaydiken, qanche kéyin tughulghan bolsa, bu ehwal shunche éghir bolidiken.

Eng éghir mesilining biri, nopusta yashan'ghanlar nisbiti eng köp, yashan'ghanda kütünüsh tes bolush:

Sanliq melumatta körsitilishiche, 2014-yili xitay dunya boyiche yashan'ghanlar eng köp döletke aylan'ghan.

Mölcherlinishiche, xitayda 2020‏-yilidin kéyin jem'iyetning yashan'ghanlarni béqish bésimi gewdilinip chiqidiken we nopus qurulmisi tüpeylidin yashan'ghanlarni béqish krizisi partlaydiken.

“Ürümchi kechlik géziti” xitaydiki bu heqte maqale élan qiliwatqan mutexessislerning qarashliridin neqil élishiche, “Nopusning uzaq mezgillik tekshi tereqqiyat nishanigha yétish üchün, tughut siyasitini tengshesh we mukemmelleshtürüsh bilen bille, tughut siyasitige munasiwetlik bolghan iqtisadiy, ijtima'iy tereqqiyat we a'iliwi tereqqiyat siyasetlirini tetqiq qilip tüzüsh, ammining ghem-endishisini tügitip, tughut siyasitining rolini yenimu yaxshi jari qildurushqa toghra kélidiken.

Amérikidiki “Béyjing bahari” zhurnilining muherriri xuping ependining qarishiche, xitayning yalghuz perzentlik tüzümini ikki perzentlik qilip özgertish tedbirining netijisige xitay ichidiki mutexessislermu oxshash ümidlik qarimaydu, xitay hökümitining pilanliq tughut siyasiti pütünley meghlup bolghan boldi. Meghlup bolghan bir siyasetke tüzitish kirgüzgen bilen umu oxshash netije béridu. Xitay hökümiti pilanliq tughut siyasiti seweblik kélip chiqqan yaman aqiwetlerni tosup qélishqa kéchikip qaldi, xitaydiki nopus tengpungsizliq mesililirini ikki perzent körüshke ündesh bilenla yéqin kelgüside hel qilip bolalmaydu, hazirqi tedbirning netijisini körüsh üchünmu az dégende 30 yil kütüsh kérek, emma bu arida nopus bixeterliki uchrawatqan tehdit éghirlaydu. Xitay hökümiti pilanliq tughut siyasitidin ibaret bu xatasining bedilini xéli uzun muddet tartidu. Shundaqla nopus bixeterliki xitayning muqimliqigha eng éghir tesir élip kéleleydighan jem'iyitining her sahe, her tereplirige chétilidighan négizlik mesile.

Xuping ependi yene, xitay hökümiti nopus krizisi élip kélidighan yaman aqiwetlerni yéniklitish üchün bolupmu eng éghir mesile bolghan nopusta yashan'ghanlar nisbiti köp, yashan'ghanda kütünüsh tes bolush mesilisini hel qilishta toghra tedbir qollinish kéreklikini, yashan'ghanlarning parawanliq kütünüshini dölet pütünley üstige alidighan ijtima'iy parawanliq sistémisini berpa qilishi kéreklikini körsetti.

Xuping ependi yene, xitayning nopus siyasitining az sanliq milletlerge körsitidighan tesirliri heqqide mundaq dédi: “Xitay hökümiti ikki perzentlik bolushni yolgha qoyush bilen teng az sanliq millet rayonlirigha köplep xitay nopusini yötkimekte, emeliyette xitaylarmu u rayonlargha bérishni xalap ketmeydu, ilgiri bingtu'en qurush arqiliq mejburiy yötkigen bolsa, emdilikte siyaset arqiliq pul we bashqa menpe'et bérip dawamliq yötkimekte. Belkim köchmen xitaylar til, medeniyet, din, her tereptin az sanliq milletlerdin perqliq bolghanliqtin ulargha singiship kétishi natayin. Lékin xitay nopusi az sanliq milletler nopusning qurulmisigha biwasite tesir körsitelmisimu, az sanliq milletler rayonidiki omumi nopus qurulmisida köp sanliqni igileydu-de, xitay hökümiti köchmen yötkesh bilen bir tereptin ichkiri ölkilerning nopus bésimini yénikletse, yene bir tereptin az sanliq millet rayonlirini nopusi arqiliq téximu muqim tutup turalaymen, dep oylaydu.”

Xitay nopus qurulmisining dölet weziyiti we iqtisadigha körsitidighan tesirliri heqqide musteqil tetqiqat élip bériwatqan amérika jorji washin'gton uniwérsitétining iqtisad penliri doktor kandidati perhat bilgin ependi bolsa, xitay hökümitining, xitay miqyasida omumiy xelqni ikki perzentlik bolushqa ündep mexsus siyaset yürgüzüwatqan bolsa, Uyghur we bashqa milletlerge eksiche, az tughush iqtisadni yuqiri kötürüshke paydiliq dep teshwiq qilip, bashqa milletlerning nopusini azaytish tedbirlirini kücheytiwatqanliqini tenqid qildi.

U yene, xitay nopusini Uyghur rayonigha yötkesh bilen teng Uyghurlarni tarqaqlashturup, hetta pilanliq halda ichkiri ölkilerge yötkesh tedbirlirinimu bille élip bériwatqanliqini shundaqla xitay hökümitining bu arqiliq Uyghur élini menggülük bésiwélishni meqset qilidighanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.