Д у қ хитай даирилирини пиңшяңда тутуп турулуватқан уйғур ана-балиларни тезрәк юртиға қайтурушқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2015.01.05
gwangshi-pingshyang-xerite.jpg Хәритидә гваңшиниң пиңшяң шәһириниң орни көрситилгән.
RFA

Д у қ дүшәнбә күни хитай даирилирини гуаңши-вйетнам чеграсиға җайлашқан пиңшяң шәһиридики йиғивелиш-қайтуруш понкитида тутуп турулуватқан уйғур аяллар вә балиларни тезрәк қоюп берип, юртиға қайтишиға йол қоюшқа чақирди.

Хитай һөкүмити өткән йили 24 ‏- декабир чеграда бир “диний радикал” ни етип өлтүрүп, 21 “диний радикал” ни қолға алғанлиқини елан қилған. Бирақ, радиомиз уларниң мутләқ көп қисминиң уйғур аял вә балилар икәнлики, уларниң пиңшяң йиғивелиш-қайтуруш понкитида тутуп турулуватқанлиқини ениқлап чиққан.

Биз гуаңшиниң вйетнамға чегридаш пиңшяң шәһиридики алақидар йәрлик даириләргә телефон қилип, бу шәһәрдики йиғивелиш-қайтуруш понкитида тутуп турушлуқ уйғур аяллар вә балиларниң из-дерикини сүрүштүрдуқ. Йиғивелиш-қайтуруш понкитиниң бир хадими уйғур аяллар вә балиларниң башқа бир орунға йөткиветилгәнликини ашкарилиди. Бирақ йәрлик даириләр улар һәққидә учур беришни рәт қилди.

Йиғивелиш понкитиниң хадим, мәзкур йиғивелиш понкитида бир қанчә күн тутуп турулуп, башқа җайға йөткәп кетилгәнликини, уларға алақидар һәр қандақ соал болса җ х оргиниға телефон қилип сорушимизни тәвсийә қилди.

У мундақ деди: у шинҗаңлиқларни җ х идариси әвәткән, бизниң бу йәрдә бир мәзгил турди. Биз уларниң һазирқи әһвалини билмәймиз, буни җ х идариси билиду. Уларниң қандақ бир тәрәп қилинғанлиқи җ х идарисиниң даирисидики иш. Улар билән бизниң һечқандақ алақимиз йоқ. Улар илгири бизниң бу йәрдә вақитлиқ туруп турған. Чүнки, җ х идрисда көп, орун йоқ болғачқа биз қарап бәргән. Улар аяллар вә балилар идиғу. Җәмий 7 аял 9 бала.

Уларға җ х идариси қарайтти. Биз пәқәт сәргәрданларни йиғивелиш орни. Шуңа, бизниң уларниң ички әһвалидин хәвәрсиз идуқ. Җ х идарисиму бизгә уларни әһвалини сөзләп олтурмиди. Улар һазир бизниң бу йәрдә йоқ. Улар пәқәт бу йәрдә 2-3 күн турғузулупла елип кетилди. Биз пәқәт уларни күтүшкила мәсул болдуқ, қалған ишлардин бизниң хәвиримиз йоқ.

Нөвәттә, уйғур аял вә балиларниң омумий сани һәққидә һәр хил зиддийәтлик учурлар тарқилип кәлди. юқириқи хадим 7 нәпәр аял, 9 балиниң бу орунда тутуп турулуватқанлиқини билдүргән болсиму, бирақ илгири мәзкур орундики хуаң фамилилик башқа бир хадим, 9 нәпәр аял қалғини балилар болуп җәмий 17-18 нәпәр уйғурниң бу орунда тутуп турулуватқанлиқини билдүргән.

Д у қ ниң илгири сүрүшичә, бу қетим вәқәдә қолға елинғанларниң омумий сани 43 нәпәр болуп, уларниң 19 нәпирини балилар тәшкил қилиду. Хитай һөкүмәт ахбаратида болса, уларниң сани һәққидә техиму мүҗмәл учурларни бәргән.

Шинхуа агентлиқиниң хәвиридә, хитай чегра аманлиқ күчлириниң вйетнамға өтмәкчи болған бир гуруппа “диний радикал” ға пистирма қоюп, бириниң етип өлтүргәнлики, 21 синиң қолға алғанлиқини илгири сүргән. Бирақ уларниң ичидә аял вә балиларниң барлиқини тилға алмиған.

Хәвәрдә йәнә, 21 кишиниң ялғуз әркәкләрни өз ичигә алидиғанлиқи вә яки бу әркәк вә аялларниң топлам сани икәнликигә һечқандақ чүшәнчә берилмигән иди.

Мәзкур вәқә пиңшяң шәһиригә қарашлиқ шяси базири тәвәсидә йүз бәргән. Биз шяси базарлиқ сақчи понкитиға телефон қилип, вәқәниң тәпсилати, әркәкләрниң қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқи, аял-балиларниң қәйәргә йөткәлгәнлики, хитай һөкүмити вә хитай ахбарати “диний радикаллар” дәп елан қилған бу кишиләрниң көп қисминиң аяллар -балилар икәнликигә қандақ чүшәнчә беридиғанлиқини соридуқ.

Лекин шяси сақчи понкитиниң хадими соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

У мундақ деди: әгәр сиз раст әһвал ениқлимақчи болсиңиз, силәрниң тәшкил бир тәкшүрүш илтимаси әвәтиши керәк. Бу ишниң конкрет қандақ бир тәрәп қилинидиғанлиқини биз билмәймиз. Бу ишни биз бир тәрәп қилған тәқдирдиму, биз йәнила җ х идарисиниң буйруқи билән иш қилимиз. Уларниң көп қисминиң аяллар вә балилар икәнликигә кәлсәк, әгәр сиз илтимас қәғизи әвәтсиңиз биз тәпсилий чүшәндүрүп қойимиз, чүшәндүрүшкә тоғра кәлгән тәқдирдә. Бирақ, биз йәнила силәрниң муддиайиңларға қараймиз. Қисқиси, конкрет ишқа биз қарар қилмаймиз, силәр раст әһвал игиләймиз десәңлар җ х идарисигә илтимас қилиңлар.

Лекин биз йәнә, сизгә әһвални ашкарилаш зөрүрийити бар йоқлуқиға қараймиз. Чүнки, бу әһвал бизниң ички ишимиз болуши мумкин. Шуңа, мениң әһвални сизгә ашкарилишимизниң һаҗити йоқ. Раст әһвал игиләймән десиңиз җ х идарисигә илтимас қилиң.

Д у қ баянатчиси дилшат ришит, хитай даирилирини аяллар балиларниң қәйәргә йөткәп кетилгәнликини ашкарилашқа, уларниң сирт билән алақә қилишиға йол қоюшқа чақирди. Униң көрситишичә, балилар җиддий роһий ярдәмгә моһтаҗ икән. У, даириләрни балиларға җиддий психологийәлик ярдәм беришкә чақирип, уларниң тезрәк юртиға қайтип кетишигә капаләтлик қилишни тәләп қилди.

У мундақ деди: һазирқи мәсилә немә, дегәндә буларниң һаяти һечқандақ капаләткә игә әмәс. Униңдин сирт, уларниң һазирға қәдәр тутуп турулушиму, уларниң у йәрдә турмушини өзиниң миллий өрп -адити бойичә қандақ яшаватиду, хитай бу мәсилиләрни ашкарилимайватиду. Аяллар, балиларға дохтурлар роһий җәһәттин ярдәм қилдиму-қилмидиму, бу мәсилиләрму намәлум. Бир инсан етип ташланған болса, чоқум у йәрдики балилар роһий зәрбигә учрайду. Уларға роһий ярдәм бериш керәк, дәп қараймән. Бу ишқа хәлқараниң арилишишини мураҗиәт қиливатимиз. Хәлқара арилашмиса улар интайин қийин әһвалда қалиду.

Дилшат ришитниң қаришичә, уйғурлардики чәтәлгә қечиш долқунини хитай һөкүмитиниң сиясити кәлтүрүп чиқарған. У, хитайниң бастуруш сиясити нурғун уйғурларни бу тәвәккүлчиликкә мәҗбурлиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: бу қечишни хитайниң шу районда йүргүзүватқан сиясити биваситә кәлтүрүп чиқарған. Чүнки инсан өзиниң яшаватқан юртидин йәнә бир яққа нормал шәкилдә көчмән тәқдирдиму, нурғун пилани, нурғун чиқим вә кәлгүсидики ой-пилани билән көчиду. Дөләт атлап қечиш үчүн нурғун қурбан бериш керәк. Йәни ата-ана, уруқ-туғқан вә аилидин қурбан бериш керәк демәктур. Демәк, нурғун инсанларниң қечиш сәвәбини райондики чидиғусиз сиясәт кәлтүрүп чиқириватиду. Хитай немә үчүн бу инсанларниң һаятидин ваз кечип болсиму, чеградин қечиватқанлиқини өзиниң сияситидин көрүши керәк, дәп қараймән.

Лекин пиңшяң шәһри достлуқ йезисиниң бир йезилиқ һөкүмәт мәсул хадими, уйғурларға нишанлиқ бастуруш сиясити йүргүзүп, һәр қандақ уйғурға “йошурун диний радикал” муамилиси қиливатқанлиқини рәт қилди. Униң көрситишичә, қанунға хилаплиқ қилмиған һәр қандақ уйғурға нормал муамилә қилинмақта икән.

Бирақ чәтәл вә хитай ахбарат васитилириниң ашкарилишичә, 2013‏- йили 1‏-март “күнмиң вогзал” вәқәсидин кейин, хитай өлкилиридики уйғурларни контрол қилиш күчәйгән. Йәрлик даириләр һөҗҗәт чиқирип, хитай пуқралирини уйғурларға өй, дукан, ятақ иҗарә бәрмәсликни, уйғурларни көрсә дәрһал аманлиқ понкитлириға хәвәр қилишни тәләп қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.