Хитай даирилириниң уйғур елидә зораван террорчиларни техиму қаттиқ җазалашни тәләп қилиши наразилиқ қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2013.08.06
pichan-lukchun-weqesi-herbiy.jpg Лүкчүнниң йолида чарлаватқан хитай қораллиқ күчлири мухбирларниң сүрәткә тартишини тосуватқан көрүнүши. 2013-Йили 28-июн.
AFP

Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә бир қисим хәлқаралиқ органлар уйғур елидә йеқиндин буян мәйданға кәлгән вәқәләрниң һәммисидә хитай сақчи даирилирини һөкүмәтниң йәрликтә елип бериватқан сиясәтлиригә наразилиқ билдүргүчи аммиға һәддидин зиядә күч ишлитип, өлүмгә сәвәбчи болуш билән әйиблигән вә хитай һөкүмитини уйғур елидики наразилиқ һәрикәтлирини тинчландурушта қоллиниватқан қаттиқ қоллуқ сияситини өзгәртишкә чақирған иди. Әмма йеқинда аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң даимий һәйити “зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлиригә қанун бойичә қаттиқ зәрбә бериш” дәйдиған қарарнамини мақуллап, буни уйғур елиниң җай-җайлирида кәң тәшвиқ қилишқа башлиди. Көзәткүчиләр буни, хитай һөкүмитиниң уйғурларни қанунни иҗра қилиш нами астида техиму қаттиқ бастуридиғанлиқиниң бешарити, дәп қаримақта.

Уйғур елидә чиқидиған қанунчилиқ тор бетидә берилгән хәвәрдин мәлум болушичә, йеқинда уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң даимий һәйити уйғур елидә йүз бәргән һәрқандақ зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлиригә қаттиқ зәрбә бериш һәққидики мәхсус қарарни тәстиқлиған. Бу қарарнаминиң исми “уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи даимий әзалар һәйитиниң асасий қанунни қәтий һимайә қилған вә қанунға һөрмәт қилған асаста уйғур елидики зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлиригә қанун бойичә қаттиқ зәрбә бериш бәлгилимиси” дәп аталған. Хәлқ қурултийи даимий комитетиниң секретари әсқәр турсун йиғинда қилған сөзидә, бизниң зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлири билән болған күрәшлиримиздә мурәссәгә қәтий йәр йоқ. Биз чоқум қанунни қорал қилип туруп, зораван, террорчи унсурларға қаттиқ зәрбә беришимиз керәк, дәп сөз қилған.

Игилинишичә, мәзкур қарарнамә 6 маддидин тәркиб тапқан болуп, у айрим-айрим һалда зораванчи террорлуқ һәрикәтлиригә қаттиқ зәрбә бериш, террорчи унсурларни қаттиқ җазалаш, диний әсәбийликкә вә диний әсәбий унсурларға қаттиқ зәрбә бериш, қутратқулуқ җинайәтлиригә вә сөз-чөчәк тарқатқучиларни қаттиқ җазалаштин ибарәт. Мәзкур қарарнамидә йәнә һәрқайси алақидар җамаәт хәвпсизлик органлириниң вәқә йүз бәргән һаман дәрһал һәрикәткә өтүши, вәқәни вақтида бир тәрәп қилиши тәләп қилинған болса, йәнә бир яқтин һәрқайси әдлийә органлириниң террорчи зораван унсурларни әң тез сүрәттә қолға елиши, сотлиши вә әң тез сүрәттә һөкүм чиқириши, болупму террорчи, зораван гуруппиларниң асаслиқ әзалири вә таянч әзалирини қилчиму рәһим қилмай, дәрһал бир тәрәп қилишни тәкитлигән. Мәзкур қарар һазир уйғур елиниң җай-җайлирида кәң тәшвиқ қилиниватқан болуп, һәрқайси шәһәрлик, наһийилик, йезилиқ һөкүмәт рәһбәрлири қарарнаминиң роһини өгинишкә орунлаштурулған.

Дуня уйғур қурултийи мәзкур қарарнамини қаттиқ әйиблиди. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит бүгүн радиомизға баянат берип, уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң уйғур хәлқигә вәкиллик қилалмайдиғанлиқини, униң пәқәт хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан зораванлиқини қанунлаштуридиған бир органлиқини билдүрди.

Маралбешида йүз бәргән сериқбуя, пичанда йүз бәргән лүкчүн вә хотән йүз бәргән ханериқ вәқәлиридин кейин хитай һөкүмити дәрһал вәқәләрни террорлуқ вәқәлири дәп елан қилған вә һәтта бу һәрикәтләрниң хәлқара террорлуқ һәрикәтлири билән мунасивәтлик икәнликини илгири сүргән. Әмма хәлқаралиқ мәтбуатлар болса, хитайниң тәшвиқатини инкар қилип, вәқәниң райондики зулум вә тәңсизликтин келип чиққанлиқини, районда йүз бериватқан қаршилиқ һәрикәтлиригә хитайниң районға қаратқан сияситиниң сәвәб болуватқанлиқини баян қилишқан иди. Бу баянатларда нуқтилиқ тилға елинған йәнә бир мәсилә болса хитай даирилириниң вәқәни бир тәрәп қилиш усули болуп, бу һәқтики мулаһизиләрдә хитай сақчилириниң қолида қорал болмиған кишиләргә һәддидин зиядә күч қолланғанлиқи вә биһудә һалда өлүмгә сәвәб болуватқанлиқи билдүрүлгән. Хитай һөкүмитиниң вәқәләрни бир тәрәп қилиштики қаттиқ қоллуқлиқи дуня уйғур қурултийи вә башқа кишилик һоқуқ органлириниң қаттиқ тәнқидигә учриған иди. Дилшат ришит әпәнди хитай һөкүмитиниң зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлирини қанун бойичә бир тәрәп қилиш қарарнамини елан қилиш вә уни күчәп тәшвиқ қилиш арқилиқ хәлқараниң бу һәқтики тәнқидлиригә қарши тәдбир еливатқанлиқини, хитай һөкүмитиниң қаттиқ қоллуқ сияситини изчил давам қилдурушиниң район вәзийитиниң техиму өткүрлишишини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини билдүрди.

Уйғур елидики вәқәләрдин кейин, америка дөләт ишлири министирлиқи вә явропа иттипақи вә шундақла америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ хәлқара диний әркинлик комитети қатарлиқ органлар һәммиси елан қилған баянатлирида, хитай һөкүмитиниң уйғурларни зораван террорчи дәп илгири сүргән тәшвиқатлириниң әксичә, хитай һөкүмитини райондики сияситини өзгәртишкә, уйғурларниң һәқ-тәләплиригә қулақ селишқа вә һөрмәт қилишқа, мәсилини сөһбәт йоли билән һәл қилишқа чақирған иди. Америка уйғур бирләшмиси хәлқара җамаәтниң хитай һөкүмитиниң қанун бойичә террорлуққа қарши туруш дәйдиған тәшвиқатиға ишәнмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.