Xitay da'irilirining Uyghur élide zorawan térrorchilarni téximu qattiq jazalashni telep qilishi naraziliq qozghidi

Muxbirimiz irade
2013.08.06
pichan-lukchun-weqesi-herbiy.jpg Lükchünning yolida charlawatqan xitay qoralliq küchliri muxbirlarning süretke tartishini tosuwatqan körünüshi. 2013-Yili 28-iyun.
AFP

Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we bir qisim xelq'araliq organlar Uyghur élide yéqindin buyan meydan'gha kelgen weqelerning hemmiside xitay saqchi da'irilirini hökümetning yerlikte élip bériwatqan siyasetlirige naraziliq bildürgüchi ammigha heddidin ziyade küch ishlitip, ölümge sewebchi bolush bilen eyibligen we xitay hökümitini Uyghur élidiki naraziliq heriketlirini tinchlandurushta qolliniwatqan qattiq qolluq siyasitini özgertishke chaqirghan idi. Emma yéqinda aptonom rayonluq xelq qurultiyining da'imiy hey'iti “Zorawanliq, térrorluq heriketlirige qanun boyiche qattiq zerbe bérish” deydighan qararnamini maqullap, buni Uyghur élining jay-jaylirida keng teshwiq qilishqa bashlidi. Közetküchiler buni, xitay hökümitining Uyghurlarni qanunni ijra qilish nami astida téximu qattiq basturidighanliqining béshariti, dep qarimaqta.

Uyghur élide chiqidighan qanunchiliq tor bétide bérilgen xewerdin melum bolushiche, yéqinda Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining da'imiy hey'iti Uyghur élide yüz bergen herqandaq zorawanliq, térrorluq heriketlirige qattiq zerbe bérish heqqidiki mexsus qararni testiqlighan. Bu qararnamining ismi “Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy ezalar hey'itining asasiy qanunni qet'iy himaye qilghan we qanun'gha hörmet qilghan asasta Uyghur élidiki zorawanliq, térrorluq heriketlirige qanun boyiche qattiq zerbe bérish belgilimisi” dep atalghan. Xelq qurultiyi da'imiy komitétining sékrétari esqer tursun yighinda qilghan sözide, bizning zorawanliq, térrorluq heriketliri bilen bolghan küreshlirimizde muressege qet'iy yer yoq. Biz choqum qanunni qoral qilip turup, zorawan, térrorchi unsurlargha qattiq zerbe bérishimiz kérek, dep söz qilghan.

Igilinishiche, mezkur qararname 6 maddidin terkib tapqan bolup, u ayrim-ayrim halda zorawanchi térrorluq heriketlirige qattiq zerbe bérish, térrorchi unsurlarni qattiq jazalash, diniy esebiylikke we diniy esebiy unsurlargha qattiq zerbe bérish, qutratquluq jinayetlirige we söz-chöchek tarqatquchilarni qattiq jazalashtin ibaret. Mezkur qararnamide yene herqaysi alaqidar jama'et xewpsizlik organlirining weqe yüz bergen haman derhal heriketke ötüshi, weqeni waqtida bir terep qilishi telep qilin'ghan bolsa, yene bir yaqtin herqaysi edliye organlirining térrorchi zorawan unsurlarni eng téz sür'ette qolgha élishi, sotlishi we eng téz sür'ette höküm chiqirishi, bolupmu térrorchi, zorawan guruppilarning asasliq ezaliri we tayanch ezalirini qilchimu rehim qilmay, derhal bir terep qilishni tekitligen. Mezkur qarar hazir Uyghur élining jay-jaylirida keng teshwiq qiliniwatqan bolup, herqaysi sheherlik, nahiyilik, yéziliq hökümet rehberliri qararnamining rohini öginishke orunlashturulghan.

Dunya Uyghur qurultiyi mezkur qararnamini qattiq eyiblidi. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit bügün radi'omizgha bayanat bérip, Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining Uyghur xelqige wekillik qilalmaydighanliqini, uning peqet xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan zorawanliqini qanunlashturidighan bir organliqini bildürdi.

Maralbéshida yüz bergen sériqbuya, pichanda yüz bergen lükchün we xoten yüz bergen xan'ériq weqeliridin kéyin xitay hökümiti derhal weqelerni térrorluq weqeliri dep élan qilghan we hetta bu heriketlerning xelq'ara térrorluq heriketliri bilen munasiwetlik ikenlikini ilgiri sürgen. Emma xelq'araliq metbu'atlar bolsa, xitayning teshwiqatini inkar qilip, weqening rayondiki zulum we tengsizliktin kélip chiqqanliqini, rayonda yüz bériwatqan qarshiliq heriketlirige xitayning rayon'gha qaratqan siyasitining seweb boluwatqanliqini bayan qilishqan idi. Bu bayanatlarda nuqtiliq tilgha élin'ghan yene bir mesile bolsa xitay da'irilirining weqeni bir terep qilish usuli bolup, bu heqtiki mulahizilerde xitay saqchilirining qolida qoral bolmighan kishilerge heddidin ziyade küch qollan'ghanliqi we bihude halda ölümge seweb boluwatqanliqi bildürülgen. Xitay hökümitining weqelerni bir terep qilishtiki qattiq qolluqliqi dunya Uyghur qurultiyi we bashqa kishilik hoquq organlirining qattiq tenqidige uchrighan idi. Dilshat rishit ependi xitay hökümitining zorawanliq, térrorluq heriketlirini qanun boyiche bir terep qilish qararnamini élan qilish we uni küchep teshwiq qilish arqiliq xelq'araning bu heqtiki tenqidlirige qarshi tedbir éliwatqanliqini, xitay hökümitining qattiq qolluq siyasitini izchil dawam qildurushining rayon weziyitining téximu ötkürlishishini keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Uyghur élidiki weqelerdin kéyin, amérika dölet ishliri ministirliqi we yawropa ittipaqi we shundaqla amérika dölet mejlisige qarashliq xelq'ara diniy erkinlik komitéti qatarliq organlar hemmisi élan qilghan bayanatlirida, xitay hökümitining Uyghurlarni zorawan térrorchi dep ilgiri sürgen teshwiqatlirining eksiche, xitay hökümitini rayondiki siyasitini özgertishke, Uyghurlarning heq-teleplirige qulaq sélishqa we hörmet qilishqa, mesilini söhbet yoli bilen hel qilishqa chaqirghan idi. Amérika Uyghur birleshmisi xelq'ara jama'etning xitay hökümitining qanun boyiche térrorluqqa qarshi turush deydighan teshwiqatigha ishenmeydighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.