Türkiyediki sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi yighini xulase doklati élan qildi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2013.07.01
qerindashliq-uchrishish-xulase.JPG 5-Nöwetlik sherqiy türkistanliqlar qérindashliq yighining xulase doklatini élan qiliwatqan körünüsh. 2013-Yili 28-iyun, istanbul.
RFA/Arslan

5-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishish yighini 23-iyundin 28-iyun'ghiche türkiyening düzje shehiride 5 kün dawam qilghandin kéyin muweppeqiyetlik axirlashti.

Dunyaning oxshimighan jayliridin 110 din artuq Uyghurning qatnishishi bilen échilghan bu yighinda Uyghurlarning diniy étiqadi, milliy medeniyiti we siyasiy weziyiti toghrisida oxshimighan pikir we teklipler otturigha qoyuldi.

Yighin axirida sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxan bashchiliqida 10 wekil sehnige chiqip yighinning xulasisini élan qildi.

U islamiy islahat heqqide mundaq dédi:
‏-Xelqimiz 1000 yillardin béri islam dinigha étiqad qilip, özining pak we sap eqidisi bilen diniy ibadetlirini ijra qilip kéliwatidu. Xelqimiz yéqinqi yillardin béri hem din düshmenliri, hem bezibir tenteklerning maslishishi bilen dunyada bazar tapalmighan bezibir puchek we azghun éqimlarning xirisigha duch keldi we kéliwatidu. Buning asasliq sewebi, zalim xitay hakimiyitining xelqimizni nechche on yildin béri ilimsiz qoyush, dinsizlashturush we musulman elliri bilen bolghan alaqini üzüp tashlash üchün élip bériwatqan siyasetliri we bésimliridur. Shunche yilliq bésim sewebidin nurghun kishilirimiz diniy ilimdin mehrum qaldi, nurghunliri islam dinini xata yaki chala-puchuq öginip, tuyuq yollargha kirip qaldi. Bolupmu, bezibir ganggirap qalghan, ümidini yoqatqan yashlirimiz bundaq azghun mezhep yaki teriqetlerge eza bolup, hem diniy eqidide xatalashti, hem xitay teripidin siyasiy qismaqqa élindi.

Hidayetullah oghuzxan doklatining siyasiy islahat heqqidiki qismida töwendikilerni tekitlidi:
‏-Xitayning wetinimizde milliy, diniy, iqtisadiy, medeniy, ma'arip, qisqisi hemme tereptin yürgüzüwatqan zulum-sitemlik siyasiti kündin-kün'ge éship kétiwatidu. Xitay Uyghurlarni pütünley assimilyatsiye qiliwétish üchün, bir tereptin tughutni cheklise, yene bir tereptin künige minglarche xitay köchmenni wetinimizge köchürüp chiqirip, wetinimizning nopus qurulmisini pütünley astin-üstün qiliwetti. Bu mesile shu derijige bérip yettiki, xitaylar tep tartmastin wetinimizni özining ana yurti dep qaraydighan ehwal barliqqa keldi. Xelqimizge xizmet yoq, erkin tijaret yoq, yeni xelq iqtisadiy jehettinmu qismaqqa élindi. Pikriy erkinlik yoq, metbu'at erkinliki téximu yoq. Shunga wetendikilermu wetenning ehwalidin waqtida we toluq xewerdar bolalmaywatidu. Yer üsti we yer asti bayliqliri bulang-talang qiliniwatidu, köchmen mesilisi, ishlepchiqirishning binormalliqi, ékologiyilik tengpungluqning buzulushi we muhit bulghinishini keltürüp chiqirip, wetinimiz yashighusiz haletke keltürüp qoyuluwatidu. Xitaylar wetinimizge azghine meblegh sélip, tereqqiy qildurghan qilip körsitip, Uyghurlarning xitay hakimiyitige bolghan nepritini bésishqa tirishsa, yene bir tereptin Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan bésim we zulumini tarixtin béri körülüp baqmighan derijide kücheytmekte. Shunga siyasiy islahat heqqide mundaq bir nechche türlük xulase chiqarghili bolidu:

1) Birlik-barawerlikni kücheytishke tirishchanliq körsitishtin burun idé'ologiyening barliqqa kélishi we éniq yol xeritisining sizilip bolushi shert. Mana bu, eng muhim we eng jiddiy élip bérishqa tégishlik siyasiy xizmetlerdin biri.
2) Bu mujadile herikitimizning idé'ologiyilik asasi 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we 1944-yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyetlirining idé'ologiyilik asasliridin kelgen bolghachqa, biz barliqqa keltürmekchi bolghinimizmu mushularni asas qilghan uniwérsal idé'ologiye bolushi lazim.
3) Bashqilar yézip bergen sénariyeler bizning sehnilerde oynalmasliqi we biz u sénariyening artisliri bolup qalmasliqimiz lazim.
4) Weten ichidikiler bilen bolghan biwasite munasiwitimiz üzlüksiz dawamlishishi kérek.
5) Arimizdiki pikir yaki chüshenche ayrimichiliqini bir terepke qayrip qoyup, di'alog arqiliq birlik we barawerlikke chaqiriq qilishimiz we asasliq ghaye üchün yéqindin hemkarliq turghuzushimiz lazim. Meyli qandaqla köz qarashqa ige bolsa bolsun, milliy dawamiz üchün xizmet qiliwatqan, jan pidaliq bilen bir kishilik hessisini qoshushqa tirishiwatqan herqandaq qérindishimizgha til tegküzmeslik, ularni kemsitmeslik, haqaretlimeslik, chetke qaqmasliq bilen bir waqitta, qur'ani kerimining: “Perwerdigaringning yoligha bashqilarni hékmet we chirayliq sözler bilen chaqiringlar” dégen ayetning rohigha emel qilishimiz lazim.
6) Hazirqi weziyette, bir tereptin islam dunyasining himayisige érishsek, yene bir tereptin gherb ellirining hésdashliqini, hemkarliqini qolgha keltürüshimizmu muhim.
7) Sherqiy türkistan tarixtin buyan islam dunyasigha öchmes töhpilerni qoshup kelgen muhim jughrapiye bolghanliqi üchün, sherqiy türkistanning hörlükke chiqishining islam dunyasining tereqqiyati üchün muhim shert ikenlikini chüshinip yétishimiz we chüshendürüshimiz lazim.
8) Herxil sahede oqu-oqutush, ma'arip, telim-terbiye ishlirigha téximu köp küch chiqirishimiz kérek. Chünki weten we xelqimiz her sahede yétishken ixtisas igilirige bekmu éhtiyajliq. Bolupmu, siyaset, xelq'ara munasiwet, qanun, xelq'ara siyaset, tarix qatarliq penlerde köplep alim yétiship chiqishi lazim.

Hidayetullah oghuzxan teshkiliy islahat toghrisida mundaq muraji'et qildi:

Weten üchün wetenni tashlap chiqishqa mejbur bolghan kishilirimiz dunyaning herqaysi jaylirida teshkilat qurup, weten mujadilisini dawamlashturup kéliwatqili nechche on yil boldi. Weten ichidiki xelqimiz weten sirtidiki teshkilatlardin nahayiti chong ümid kütüwatmaqta. Halbuki, siyasiy we ammiwi teshkilatlirimiz qandaq qilghanda hem öz mewjutluqini saqlap qélish bilen birge, téximu küchlük haletke kéleleydighanliqi, hem weten dawasi yolidiki xizmet-pa'aliyetlirini téximu ünümlük haletke keltüreleydighanliqi üstide mulahize yürgüzüp, tézdin chong islahat élip bérish peytining yétip kelgenlikini chüshinip yétish we buning konkrét pilanini tüzüp chiqishqa toghra kelmekte.
Mushu meqset bilen orunlashturulghan “Teshkiliy islahat” dersliri arqiliq töwendikidek xulase chiqirish mumkin:

1) Ulughwar ghayimizge yétish üchün, barliq küchimizni shu ghayimizge merkezleshtürüshimiz we bashqa puchek ishlarni nezerdin saqit qilishimiz kérek.
2) Teshkilatlirimizning qurulmisini saghlamlashturush, saplashturush, gholluq xadimlarni xizmetke seplesh, xadimlarni kespiyleshtürüsh, ularning ichidiki yoshurun küchni keship qilish, shuninggha qarita terbiyilesh we xizmet teqsim qilish lazim.
3) Kélip chiqishi yaki idare qilghuchilirining kimliki namelum jem'iyetlerning arimizgha suqunup kirishige yol qoymasliq lazim.
4) Teshkilatlirimizni xelq'ara weziyetning arqisidin sokuldimay, uning aldida mangidighan we xelq'arada weziyet shekillendüreleydighan haletke keltürüshimiz kérek.
5) Herqaysi dölettiki partiyeler bilen yéqin munasiwet qurup, shu döletlerning parlaméntlirida dawamiz üchün mujadile qilishqa tirishchanliq körsitishimiz lazim.
6) Özimiz turushluq döletlerde jama'et pikri toplash arqiliq hökümetke bésim ishlitish we bu hökümet arqiliq xitay hakimiyitige bésim ishliteleydighan bolushimiz kérek.
7) In'glizche, erebche we bashqa tillarda sherqiy türkistanning emeliy ehwali we dawasini tonushturidighan köplep kitab-zhurnal, gézit-matériyallarni neshr qilishimiz lazim.

U axirida sözini xulasilep shundaq dédi:
‏-Weten ichi we sirtidiki ehwalimiz bek jiddiy, bek xeterlik peytte turmaqta. Xelqimiz bizdin bekmu chong ümid kütmekte, qilidighan xizmetler taghdek döwilinip, bizni saqlawatmaqta. Dawaning künséri ulghiyishining eksiche, dawagha hemkarlishidighan, dawani üstige alidighanlarning sani künséri ajizlap, seplirimiz shalanglap qéliwatmaqta. Shuning üchün, mushu yerde olturghan qérindashlardin bashlap shuni iltimas qilimizki, bir nechche kündin béri anglighan derslirimiz, qilghan muzakirilirimizdin sawaq élip, özimizni silkiwétip, mushu derslerning rohigha asasen özimizni islah qilip, öz ichimizdiki yoshurun küchni qézishimiz, shuninggha asasen özimizni terbiyilishimiz, weten we xelqimizning milliy mujadilisi üchün hessilep töhpe qoshushqa atlinishimiz, sepning aldida mesh'el kötürüp mangidighan, xelqni toghra yolgha yétekleydighan ziyaliy, alim-ölimalardin bolushimiz kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.