Юрт-маканлиридин көчүрүлүватқан қумул тағлиқлириниң бүгүнки әһвали (1)

Мухбиримиз қутлан
2014.01.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
seyit-batur-tughulghan-yurt.jpg Сейит батурниң туғулған юрти - нәрнасу кәнтиниң йирақтин көрүнүши.
choghlan.com

Қумул вилайитини оттуридин кесип өткән тәңритағлириниң шәрқий етәклиригә йерим деһқанчилиқ вә йерим чарвичилиқ билән шуғуллинип кәлгән уйғур деһқанлириниң юрт-мәһәллилири җайлашқан. “он икки тағ” нами билән мәшһур болған бу тағлиқ районлар узун тарихтин буян өзигә хас қоюқ йәрлик алаһидиликини сақлап кәлгән.

Вәһаләнки, 1980-йилларниң башлириға кәлгәндә, қумул шәһәрлик һөкүмәт мәхсус түр турғузуп, қумул тағлиқлирини мәһәллә бойичә шәһәр әтрапидики сусиз боз йәрләргә олтурақлаштурушқа башлиған. Буниң билән нәччә йүз йиллардин буян қумул тағлирини база қилип өз алдиға игилик тиклигән вә өзгичә мәдәнийәт яратқан бу тағлиқ кәнтләр бир-бирләп ташлинип қелиш қисмитигә дуч кәлгән.

Игилишимизчә, йеқинқи йиллардин буян қумул вилайәтлик вә шәһәрлик һөкүмәт тармақлири мәзкур түргә селинидиған мәбләғни техиму көпәйтип, тағлиқларни түзләңликкә көчүрүш қәдимини һәссиләп тезләткән. Дәсләп қумул тағлиридики уйғур чарвичилирини шәһәр әтрапидики сусиз бозлуқларға көчүргән болса, йеқиндин буян уларни қумул шәһириниң йеңи ечиш районидики төвән иҗарилик өйләргә көчүрүшкә башлиған. юрт-маканлиридин айрилған қумул тағлиқлири шәһәрдики аран 50 квадрат метир келидиған төвән иҗарилик бина өйләрдә һөкүмәтниң төвән капаләт пулини елип яшашқа мәҗбур болған. Ақташ, тошу (ташғол), нәмдаван, қовуқеғизи қатарлиқ мәнзирилик районлардики уйғур чарвичилириниң мәһәллилири пүтүнләй көчүрүлүп, бу районлар хитай ширкәтлири тәрипидин язлиқ саяһәт орни яки қишлиқ қар тейилиш мәйдани қилип өзгәртилгән.

Биз юрт-маканлиридин айриливатқан қумул тағлиқлириниң һазирқи әһвалини билиш үчүн қумул шәһиридин 80 километир йирақлиқтики тағлиқ кәнт - төмүртигә телефон қилдуқ. Телефон зияритимизни қобул қилған әйса йәһя ака соаллиримизға җаваб бәрди.

Мухбир: әссаламуәләйкум әләйкум, әһвалиңиз яхшиму?
Әйса йәһя: вәәләйкум әссалам! яхши.

Мухбир: сиз төмүрти кәнтидә турамсиз?
Әйса йәһя: һәә. Өзиңиз ким болисиз?

Мухбир: мән мухбир, әркин асия радиосиниң мухбири. Сиздин төмүрти кәнтидики хәлқниң әһвалини уқуп бақай дегән идим. Һазир хәлқниң әһвали қандақрақ?
Әйса йәһя: һә, мән немә десәм болиду, әмди!?

Мухбир: аңлисақ, төмүрти кәнтидики хәлқниң бир қисмини түзләңликкә көчүрүпту, аз бир қисми өз мәһәллисидә қапту. Һазир хәлқниң турмуши бурунқидин яхшиландиму яки техиму начарлишип кәттиму?
Әйса йәһя: бир қисмини күздә көчүрди, һазир иккинчи басқучлуқ көчүрүшни елип бериватиду, турмушимиз бурунқидәкла, шәһәргә көчкәнләрниң кейин қандақ болидиғанлиқини билмәймиз.

Мухбир: юрттики хәлқ өзлири халап көчүватамду яки мәҗбурийму?
Әйса йәһя: халап көчүватиду.

Мухбир: көчкәнләрниң өй-җайлирини һөкүмәт һәл қилип бериватамду?
Әйса йәһя: бинадин өй бериватиду.

Мухбир: бурун тағда чарвичилиқ қилған адәмләр һазир шәһәргә көчсә немә иш қилиду?
Әйса йәһя: уларға һәр айда 300 сом әтрапида дибав (төвән капаләт) пули берәрмиш. Шәһәр тазилиқи, шәһәр көкәртиш вә башқа ишларға орунлаштуримиз дәпту.

Мухбир: сизму билисиз, төмүрти бир қәдимий юрт, һазир бу юрттики адәмләрниң һәммиси түзләңликкә көчүрүлсә бу юртниң бурундин давамлишип келиватқан чириғи өчүп қалмамду?
Әйса йәһя: һәә, һазир шундақ болай дәватиду.

Мухбир: буниңға қарита хәлқниң башқичә пикри болмидиму?
Әйса йәһя: хәлқниң, болупму яшларниң қизғинлиқи болуватиду. Әмма түзләңликкә чүшкән билән боз йәрләрдә су йоқ. Һазир һөкүмәт бизни базарға йүзләндүримиз, бинадин өй беримиз, қериларға дибав (төвән капаләт) пули беримиз, яшларға иш тепип беримиз дәватиду. 2011-Йилидики һөҗҗитидә шундақ дейилиптикән. Һазир чиққан һөҗҗитидә болса 60 яшқа тошқанларға төвән капаләт пули беримиз. яшларға иш тепип беримиз. Буниңға қошулсаңлар алди билән қол қоюңлар, болмиса қелиңлар дәватиду.

Мухбир: сиз қандақ қилдиңиз?
Әйса йәһя: мениң исмимни қандақ билдиңиз, мән һәйран қалдим. Мән пүтүн төмүрти кәнти бойичә 2011-йилидики көчүш тохтамиға қол қоймиған адәмләрниң бири идим. Чүнки 60 яшқа тошқанларға һәр айда пәқәт 291 йүән қутқузуш пулила беримиз дегәчкә, мән қол қоймай юртумда қалдим.

Мухбир: һазирқи мал баһаси өсүп кәткән бир заманда тағлиқлар ата-бовилири бина қилған юрт-маканини ташлап шәһәргә көчсә төвән капаләт пули билән қандақ яшиғили болиду?
Әйса йәһя: амал йоқ, кейинму шундақ яшайду шу! 2011-йилидики һөҗҗитидә шәһәргә көчкәнләрниң йәр-җайлирини һөкүмәт еливалиду, пәқәтла яйлақлири мәлум мәзгилгичә өзигә тәвә болиду дейилиптикән. Һазир аңлисақ, өй вә йәр-җайларни алмаймиз дәпту, әмма растму яки ялғанму, билмидуқ.

Мухбир: аңлисақ, төмүртигә әмди ток улинипту, йоллар ясалдиму?
Әйса йәһя: илгири қуяш ениргийәсидин пайдилинип ток чиқирилатти. Мушу 12-айда ток рәсмий уланди. Қатнаш йолини ясиғудәк дәп аңлидуқ.

Мухбир: мәктәп барму?
Әйса йәһя: мәктәп пүтүнләй тақалди.

Мухбир: мәктәп тақалса балилар қандақ оқуйду?
Әйса йәһя: бу йәрдә ахирқи 10 нәччә бала қалған иди, мушу қишлиқ тәтилдин кейин у балиларни шәһәрдики мәктәпкә апарғудәк…

Мухбир: шундақ қилип төмүрти юрт болғанда қурулған мәктәп йоқ болдиму?
Әйса йәһя: шундақ, йоқ болди.

Мухбир: мушундақ болса, бирқанчә йиллардин кейин төмүрти дегән юртму йоқ боламду-қандақ?
Әйса йәһя: таң әмди, билмәймән. Лекин 2011-йилидики көчүш тохтамиға қол қоймай қәп қалған бирдин-бир аилә мән шу.

Мухбир: у чағда сиз немишқа қол қоймиған?
Әйса йәһя: шәһәрдә яшашқа көзүм йәтмәй юртумда турай дәп қол қоймиған.

Мухбир: һазир әһвалиңиз қандақ?
Әйса йәһя: 2011-йили мән көчүш тохтамиға қол қоймиғачқа, маңиму, оғлумғиму өй бәрмиди, шуниң билән мушундақ ғоригил олтуруптимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.