Yerlik Uyghurlar xitayning "Uyghur-xenzu qoshmaq tughqanchiliq" siyasitige baha berdi

Muxbirimiz erkin
2016-12-08
Share
chen-quanguo-chen-chuengo-4.jpg Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
cpad.gov.cn

Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'goning "Uyghur -xenzu qoshmaq tughqandarchiliq" munasiwiti qurush herikiti bu yil 9‏-ayda otturigha qoyuldi. Bu chén chüen'go bu yil 8‏-ayda Uyghur iligha yötkilip kélip yolgha qoyghan siyasetlirining ichide ghulghula qozghighan heriketlerning biri.

Mezkur heriketke köre rayondiki xitay kadirlar Uyghur a'ililer bilen, Uyghur kadirlar xitay a'ililer bilen "Qoshmaq tughqandarchiliq" munasiwiti ornitishi kérek. Bu heriket otturigha qoyulghan qisqighine 2 ay ichide téz kéngiyip, Uyghur ilining barliq nahiye, yéza, kentlirini qaplighan.

Yerlik Uyghur kadirlar we awam xelq bu heriketke qandaq qaraydu? biz yerlik xelqlerge téléfon qilip, ularning pikrini soriduq. Jenubiy Uyghur ilining melum yézisida olturushluq bir oqutquchi ayal, özi olturushluq yézida xitay a'ile bolmighachqa, bir Uyghur a'ile bilen tughqandarchiliq ornatqanliqini bildürdi.

Oqutquchi: he'e, bizmu tughqan boluwatimiz. Bizningmu tughqanlirimiz bar. Bir namrat a'ile, yene biri siyaset xaraktérlik yöleydighan namrat bolup, ikkiylen bilen tughqan.

Muxbir: u siyaset xaraktérlik yöleydighan namrat, dégen qandaq a'ile?
Oqutquchi: töwen turmush puli alidighan, 60 yashtin ashqanlardin behrimen bolidighan namratlar. Bizning bu yerde bashqa millet az bolghachqa, shular bilen bolup, shularning a'ile qiyinchiliqini hel qilip bérisiler. Qandaq némisi bolsa, öz tughqininglardek hemnepes bolup, öz méhman we éghir -yénik ishlirida yéqin turup qilip bérisiler, dep, birdin tughqinimiz, birdin yöleydighan namrat a'ilimiz boldi. Her ikki tughqanlirimiz Uyghur a'ile.

Muxbir: bu heriket "Uyghur-xenzu tughqandarchiliqi" dewatatti, siz Uyghurlarni tughqan tutuwapsizghu?
Oqutquchi: bizge xizmet teqsimatida shundaq bölüptiken, xenzu yoldashlar kem, ularni uruq -tughqan bolisiler, shularni uruq-tughqinim, dep bilinglar, dep.

Uyghur ilining jenubidiki bashqa bir yézida olturushluq yene bir Uyghur xizmetchi xadim, bu heriketning oxshashla özi olturushluq yézida qanat yéyiwatqanliqini bildürüp, uning meqsiti Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki perqni kichiklitish, dep körsetti.

Uyghur xadim: mushu yerdimu shundaq boluwatidu, uruq-tughqan bolup shundaq yaxshi pa'aliyetler boluwatidu. Idarining yölesh obyékti qilip, yashinip qalghan bir hedimiz bilen bir méyip balini öz ixtiyarliqimiz bilen yölep (tughqan) qilip kétiwatimiz. Ularning her ikkisi Uyghur. Lékin xenzular hem bar. Idarining bashliqliri bölek wilayetlerde shundaq pa'aliyetlerni élip bériwatidu.

Muxbir: u nimini, tilni qandaq qiliwatisiler? tilni qandaq tépishisiler?
Uyghur xadim: mesilen, bizning idaride xenzular künde 2 sa'ettin Uyghurche öginiwatidu. Mundaq ishlar bar. Ular 2 sa'et Uyghurche, biz xenzuche mundaq öginish élip bériwatimiz.

Muxbir: buni mejburiy élip bérish yaxshi ish, dep qarapsiz? mesilen, sizning a'ilingizge siz tonumaydighan xenzuni ekélip, shuning bilen tughqan bol, dése, bu, siz üchün bek éghir tuyulmamdu? chünki otturiliqtiki perq bek chong.
Uyghur xadim: emdi hökümetning shundaq qilghini emdi shu chong perqni kichiklitish. Béshida mejburlap qilghan bolsa, birer aydin kéyin erkin-azade qiliwétidu. Shuning bilen ular özi tedrijiy tughqan bolup, öz-ara izdiship, chüshiniship kétidu.

Muxbir: mesilen, sizning etrapingizdiki Uyghurlarda yaki mehelle koylarda, bundaqmu bolamdu? bolsa özimizge qoyup berse bu ishni, özimiz xalighan adem, xalighan yol bilen normal, tebi'iy özining ritimi bilen bolsa bu ish, hökümet bizge buni bundaq tangsa qandaq bolidu, deydighan pikir yaki naraziliq barmu?
Uyghur xadim: (men) mawu gepke jawab bérip bolalmaydikenmen.

Aqsu wilayitining melum bir nahiyesidiki bir bajxanining taziliq ishchisi Uyghur ayal, özining bir "Xitay tughqini" barliqini we shunchilik "Yaxshi" ötüwatqanliqini ilgiri sürdi.

Taziliqchi ayal : bir tughqinimiz bar, mushu xenzu yoldashtin biri biz bilen tughqan. Shunchilik yaxshi, kéliship qoyuq ötimiz. )A'ile( öz-ara bérish-kélish qilip, tamaq étip yep, bizni mundaq chaqirip, shundaq qilidu.

Muxbir: xenzular bilen Uyghurlar otturisida shunchilik zor perq bar, ikki millet öz-ara bérip-kélish qilghan waqitlarda qaysi mesililerde öz-ara pikri ixtilapi chiqidu yaki bolmisa, pikir birliki bolalmaydighan mesililer qaysisi?
Taziliqchi ayal: he'e, men uni bek chüshinip yetmeyla, bu yerde héliqi bir toghram nanni taliship yepla, uning perqini bek ayriyalmayla qaldim. Undaq bir-birimizge néme qilidighan ishlarni uqalmayla qaldim.

Muxbir: xenzular tamaq mesiliside bek qiynilip ketmeydu. Chünki, xenzularningki tamaq mesilisige qoyghan ölchimi bir az kengrek, héchqandaq chek-chégrisi yoq. Emma Uyghurlarning tamaq mesiliside chek-chégrisi bar. Chünki, Uyghurlar musulman, bezi nersilerni yémeydu. Mesilen, choshqa yémeydu, éshek göshi yémeydu, shuninggha oxshash haram qilin'ghan bezi nersiler bar, shularni qet'iy yémeydu. Ularning öyige barghanda bu mesilini qandaq hel qilisiler?
Taziliqchi ayal: ular hazirqi waqitlarda undaq nersilerni yémeydighan bolup ketti. Men uninggha bek néme qilmaymen. Undaq shek chüshmeydu. Hazir ular u nersilerni bir tal yémeydighan bolup qaldi.

Muxbir: bu mesilide bir söhbitinglar boldimu? mesilen, biz yémeymiz choshqini, sen qandaq étiwatisen? qaysi qazanni ishlitiwatisen? dégen mundaq bir söhbet yaki uning sizge bolghan bir chüshendürüshi bu toghriliq?
Taziliqchi ayal: uni démidi, uningdin sheklenmidi. U su dégen hemme nersini paklaydighan nerse, lékin ular héliqi mikroblargha bek diqqet qilidu, ular.

Muxbir: yaq, bu yerdiki mesile mikrob mesilisi emes, méning sorawatqinim, Uyghurlar musulman xelq bolghachqa, ularda halal-haram mesilisi barghu, shuni sorawatimen?
Taziliqchi ayal: he'e...He,he, yaq, yaq. Men uni undaq sheklinip baqmidi.

Xitay axbarat wasitilirining qeyt qilishiche, "Tughqandarchiliq" herikiti Uyghur rayondiki "Inaq keypiyat"ning ipadisi. Emma chet'eldiki Uyghur mutexessislirining qarishiche, "Din, medeniyet, til, örp-adet we turmush usuli perqliq bu ikki xelqni öz-ara "Tughqandarchiliq" qa mejburlash bir xil "Siyasiy taktika".
Amérikida turushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat, xitayning meqsiti Uyghur jem'iyitini kontrol qilish" deydu.

Doktor qahar barat: "Milletler arisidiki munasiwetni yaxshilashtiki 1‏-mesile, milletler bir-birini hörmet qilish, her qaysi milletlerning örp-adet, turmushi we hayatigha hörmet qilish 1‏-orunda bolidu. Mushundaq bolghanda milletler arisida toqunush azraq chiqidu. Emdi bu yerdiki bularning ishlitiwatqan bir taktikisi asasen Uyghurlarni xitay a'ililer bilen yéqinlashturush, munasiwetni sün'iy halda ching baghlash arqiliq Uyghur jem'iyitini qatlammu-qatlam kontrol qilishni meqset qilghan" dédi.

Doktor qahar baratning qarishiche, buning netijisining qandaq bolushi Uyghurlargha baghliqken.

U mundaq deydu: "Uyghurlar bilen xitaylar din, til, örp-adet jehetlerde perqliq. Emdi bu yerde bunchila jiq adem küchi we ijtima'iy torni chachqan ehwalda choqum uning bir tégishlik ünümi bolidu. Lékin buning nérisi Uyghurlar özige baghliq. Buning milletler otturisidiki munasiwetni öz-ara bir-birige hörmet qilish asasida tiklesh némisige bu qandaq tesir qilidu, biz hazir uqmaymiz. Lékin bular bir ghelite ishlar."

Chén chüen'go ilgiri tibet aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqini atqurghan mezgilde, xitaylar bilen tibetler öz-ara toy qilish herikiti bashlap, öz-ara toylashqan tibet-xitay jorilargha nurghun étibar bérish siyasetlirini chiqarghan idi.

Emma, uning bu herikiti tibet kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. Ular chén chüen'goning siyasitini mejburiy assimilyatsiye, dep eyibligen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet