Хитай даирилири уйғур елида шәхси учур алақә үскүнилиригә тор салди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017.06.27
yanfon-desk-computer-uchur-tizimlash.jpg Електронлуқ учур алақә үскүнилирини тәкшүрүш, мәхсус зәрбә бериш һәрикитидә үрүмчи даирилири тарқатқан уқтуруш. 2017-Йили июн.
Oqurmen teminligen

Радийомизға кәлгән учурға қариғанда, хитай һөкүмити йеқинда електронлуқ учур алақә үскүнилирини тәкшүрүш, мәхсус зәрбә бериш һәрикитини башлиған болуп, үрүмчи даирилири бу һәқтә тарқатқан уқтурушта, аһалиләр әқлийфон, хатирә компютер, бармақ диска қатарлиқ барлиқ шәхси електронлуқ алақә үскүнилирини, бәлгиләнгән муддәт ичидә өзлири туруватқан аһалиләр комитетлири вә сақчи понкитлириға апирип тәкшүрүштин өткүзүши керәклики агаһландурулған. Бу уқтурушиниң пәқәт уйғур елидики аһалиләр биләнла чәкләнмәстин, бәлки уйғур елида туғулғанлики һәр қандақ кишигә қаритилғанлиқи дәлилләнди.

Хитай даирилириниң пуқраларға қаратқан бу хил тәқиблири, һәр милләт хәлқ аммисиға қулайсизлиқ вә юқири бесим илип кәлгән. Мәзкур хәвәр уйғур елиниң инсан һәқлири вәзийитини көзәткүчиләрдә әндишә қозғимақта.

Радио аңлиғучилиримиздин бириниң сәйшәнбә әвәткән намсиз елхәт учуриға, үрүмчи ямалиқ тағ районидики бавшән йоли мәһәллә комитетиниң йеқинда тарқатқан бир уқтурушиниң фото нусхиси қистурулған болуп, 2017-йили 6-айниң 27-күни йәни бүгүн тарқитилған бу уқтурушта, һазирқи муқимлиқ хизмитиниң тәлипигә асасән бавшән мәһәллә комитетида террорлуқ, зораванлиққа қарши мәхсус тазилаш һәрикити елип берилидиғанлиқини, буниң үчүн мәһәллидә олтурушлуқ аһалиләр вә дукандарларниң өзлүкидин, 1-авғусттин бурун кимлик вә барлиқ електронлуқ учур алақә үскүнилирини елип мәһәллә комитет сақчи понкитлирида мәхсус тизимлаш вә тәкшүрүштин өтүши керәклики, мубада бәлгиләнгән мөһләт ичидә бу хизмәткә маслашмиғанларниң болса, дөләтниң мунасивәтлик қанун бәлгилимилири бойичә мәсулийитиниң сүрүштә қилинидиғанлиқи агаһландурулған.

Биз бу уқтурушиниң астида берилгән бавшән мәһәллә комитетидики сақчи понкити телефон номурлириға телефон улидуқ, бир сақчи телефонни елип, уқтурушниң мәзмуни вә мәқсити һәққидә тәпсилий чүшәндүрүш бәрди.

Униң дейишичә, бу уқтуруш үрүмчидики һәр қайси олтурақ районлири вә уйғур елиниң барлиқ җайлирида охшаш тарқитилған. Бу мәхсус түр бойичә тәкшүрүш, тазилаш һәрикити районниң нөвәттики алаһидә җиддий муқимлиқ вәзийити сәвәблик йүргүзүлидиған тәдбир:

-Һә, бу бавшән сақчи понкити.
‏-Мән әркин асия радийоси мухбири, бир уқтурушуңларда компютер, янфон дегәндәк шәхси буюмларниң тәкшүрүлидиғанлиқини дәптикәнсиләр, шуни ениқрақ игиләп бақай дегән.
-Шундақ, уқтурушқа асасән һазирқи муқимлиқ хизмитиниң тәлипи бойичә, һәр қандақ җуңго пуқраси бу хизмитимизгә маслишиши керәк. Аһалиләр уқтурушни көргән һаман әқлийфон, бармақ диска, айпәт вә хатирә компютерни елип, асасән төт хил үскүнини әң йеқин сақчи понкитиға келип тәкшүртүштин өтүши тәләп қилиниду.
-Буларни тәкшүрүштики мәқсәт немә?
-Бу үскүниләрдики қанунсиз ун син нәрсиләрни тәкшүрүп тазилаймиз.
-Ундақта, шәхсләргә тәвә бу үскүниләргә даириләр юмшақ детал орнитамсиләр? қандақ тәкшүрүлиду?
-Биз пәқәт бир юмшақ детални орнитип, үскүниләрниң хатирисини тәкшүримиз, шу юмшақ детал киргүзүлгән һаман һәммә нәрсә ечилиду, сақлап қоюлған һәммә електронлуқ һөҗҗәт, архиплар тәкшүрүлиду, пакиз болмиған һәммә нәрсә тәкшүрүлиду. Әмдиғу ениқ болғанду?!
-Биләлмидим, пакиз болмиған дегән қандақ нәрсиләрни көрситиду.
-Бизниң телефон номуримизни ким деди, һәр йәрниң өзиниң әһвалиға қарап алидиған тәдбири бар биләмсән? хитай пуқрасиниң һәммисиниң бу тәдбиргә маслишиш мәҗбурийити бар.
-Ундақта немишқа хитайниң башқа йеридә бундақ тәдбир йоқ?
-Ичкиридә йоқ әлвәттә. Сән шинҗаңда туғулғанму?
-Шинҗаң җуңгода әмәсму?
-Шинҗаң җуңгониң бир қисми, лекин бу җайниң вәзийити охшимайду.
-Охшаш дөләт болса немишқа охшаш қанун йүргүзүлмәйду?
-Немишқа шинҗаңдила биләмсән? 5-июлни бешиңдин өткүзүп баққанму?
-Бу тәдбирниң 5-июл билән алақиси барму?
‏-..........
-Әгәр берип тәкшүрүштин өтмисичу, җазалинамду?
-Бәрибир телефонға уруп тапимиз. Һәр қандақ адәм бойсунуши керәк, кәлмисә қануний җавабкарлиқиға өзи мәсул болиду. Ундақ җиқ сорима.
-Район ичидики, сиртидики-чәтәлләрдики җуңго пуқралири, шинҗаңда туғулғанла болса бу шәрткә бойсунуши керәкму?
-Шундақ, 26 нуқтилиқ дөләттә болидикән, қайтип кәлгән һаман бу тәкшүрүштин өтүши шәрт. Бу хәнзу, аз санлиқ милләт һәммини өз ичигә алиду. Җиқ гәп қилмисамму сән шинҗаңлиқ болсаң, бу йәрни яхши билишиң керәк.

Уйғур елида кишиләрниң шәхси учур алақә васитилири вә үскүнилиригә болған башқурушни күчәйтиш, хитайниң уйғур елидики “бир бәлвағ, бир йол” муқимлиқ вә аманлиқ тәдбирлириниң бири. Бу йил районда хитай һөкүмити шәхсләрниң електронлуқ учур алақә үскүнилири вә васитилирини башқурушта бир қатар йеңи бәлгилимиләрни йолға қойған иди шундақла мәлуматлардин, хитай бу түрдә мәхсус күч аҗритип аввал абонтларниң барлиқ електронлуқ үскүнилирини өз кимлики билән тизимлитишни йолға қойған болса, айродром, йол еғизлири, тәкшүрүш понкитлирида тәкшүрүш аппаратлирини сәпләп, хәвпләрниң йүз бериш еһтималлиқини йоқитиш үчүн аталмиш муқимлиққа зиянлиқ қанунсиз учурларни тез байқаш, тез тутуш вә тез җазалаштәк бир тәрәп қилиш механизмини йолға қойғанлиқи, бу сәвәблик тутулғанларниң көплүки бир омумий йүзлиниш болуватқанлиқи мәлум иди.

Көзәткүчиләрдин хәлқара уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси, доктор аспиранти һенрй шеҗиски әпәнди бүгүн хитай һөкүмитиниң бу йеңи тәдбиригә инкас қайтуруп өзиниң уйғур райони вәзийитигә болған әндишисини ипадилиди.

-Йеқинқи айларда уйғур районида елиниватқан тәдбирләр хитай һөкүмитиниң бу юқири бесимлиқ сияситини йәниму күчәйткәнликини көрситип бәрмәктә. Уйғурларни нишан қилған бастуруш вә тәрипләшләр қәдәмму-қәдәм күчәйтилди, буниң алдида, районда елип берилған саламәтлик тәкшүрүш баһанисидики уйғурларниң д н а әвришкисини йиғиш, әмдиликтә барлиқ алақә үскүнилирини тизимлап тәкшүрүш. Булар районда пәқәт хәлқ билән һөкүмәт арисида ишәнчни техиму йоқитиш, бесим вә қаршилиқларни күчәйтиштин башқа нәтиҗә бәрмәйду.

Бу тәқиб қилишта нишанға елинғанлар шу райондики адәттики инсанлар, һечқандақ қанунни бузмиған нормал инсанлар, һәтта чәтәлләрдики уйғурларму бу тәқипләштин қутулалмайду. Уларни худди җинайәтчи қатарида саниғанлиқ. Мениңчә, хитай һөкүмитиниң районда уйғурларни нишан қилған бу хил тәқиплирини илгирикидинму еғирлаштурушидики сәвәб, илгири бу район характерлик бир мәсилә болған болса, әмди иқтисадий истратегийә мәсилидур. Райондики сиясий муқимлиқ еһтияҗидин башқа, һазир хитайниң иқтисадий мәнпәәтиниң шинҗаңға бағлиқ болуп қалғанлиқида. Ши җинпиңниң бир йол бир бәлвағ истратегийисиниң раван әмәлгә ешишиму бу районниң вәзийитигә бағлиқ. Шуңа хитай һөкүмити йүз бәргүси һәр қандақ хәвпләрниң алдини елишта әң қаттиқ вә җиддий тәдбирләрни қоллиниду. Бу әмәлийәттә район вәзийитигә пайдисиз йәни җиддийәт техиму кәскинлишиши мумкин.”

“хитай даирилириниң районда кишиләрниң шәхси учур алақә васитилиригә болған контроллуқини йәниму ашурушиниң, хитайниң ишәнчсизлики әндишисини ашкарилап бәрмәктә” дегән қарашлирини оттуриға қойған дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит, хитайниң уйғурларниң учур алақә үскүнилиригә болған тәқибни һазирқидәк, оқуғучилар тәтилгә чиқидиған бир мәзгилдә елип беришиға нисбәтән, хитай өлкилири вә чәтәлләрдики юртиға қайтмақчи болған уйғурларни хитайниң бу хил бастурушиға қарши зөрүр болған өзини қоғдаш тәдбирлири елиши керәкликини әскәртти вә уйғур тәшкилатлириниң кишилик һоқуқ органлириниң мәзкур мәсилини җиддий түрдә хәлқараға аңлитиш вә йәниму җиқ бигунаһ уйғурларниң райондики бу тәқипләшниң қурбани болушиниң алдини елишниң тәхирсизликини тәкитлиди.

Бизгә кәлгән инкасиға қариғанда, һазир һәр қайси шәһәр, наһийиләр оттурисида мәхсус телефон тәкшүрүш понкитлири болуп, тәкшүрүш үскүниси орнитилған, буниңға мәсул сақчилар адәттә һәр қандақ адәмниң янфонини тәкшүрүш арқилиқ мәсилә тапалайду, буниңға уч йилдин ашқан болуп, уйғурлар өз бихәтәрликини ойлап йеңи әвлад әқлифонлардин ваз кечип, адәттики кона нусха янфонларни ишлитишкә йүзләнгән. Хитайниң бу хил юқири бесими уйғурларла әмәс, қазақ, хитай қатарлиқ милләт аммисиғиму бесим вә қулайсизлиқларни елип кәлмәктә вә наразилиқни күчәйтмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.