Вашингтонда башланған “әркинлик һәптилики” паалийәтлиридә уйғур вәзийитиму муһим тема

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015.09.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erkinlik-heptiliki-paaliyiti.jpg Вашингтонда башланған “әркинлик һәптилики” паалийитидә хатирә сүрәт. 2015-Йили 22-сентәбир, вашингтон.
RFA

Бу һәптә вашингтон үчүн алаһидә шундақла җиддий бир һәптә болиду, чүнки ватикан попи фиранчис вә хитай рәиси ши җинпиң пайтәхтни зиярәт қилмақчи. Буниң билән вашингтондики түрлүк аммиви тәшкилатлар, һөкүмәтсиз органларниң кишилик һоқуқни тема қилған түрлүк паалийәтлири, улар вашингтонға йетип келиштин илгирила башланди. Пайтәхт вашингтондики ахбарат музейида “әркинлик һәптилики” паалийәтлири 21-сентәбир башланди, бу йүрүшлүк паалийәтләр, журналистлар вә әркинлик һимайичилириниң кишилик һоқуқ мәсилилиригә қарита хәлқара җәмийәтниң вә кишиләрниң диққитини қозғашта ишлигән хизмәтлири вә дуч кәлгән риқабәтләрни мәзмун қилған сүрәтлик көргәзмиләр, һөҗҗәтлик филим вә илмий муһакимиләрни асас қилиду. Диний әркинлик бу “әркинлик һәптилики“паалийәтлириниң муқәддимиси болуп, “диний бастуруш вә йәр шари миқясида ахбарат саһәси дуч келиватқан хирис” темисида телевизийә муһакимә программиси дүшәнбә сүрәткә елинди. Программида хитайдики диний бастуруш вә уйғурларниң вәзийитиму муһакимә қилинди.

“әркинлик һәптилики” йүрүшлүк паалийәтлири пайтәхт вашингтонға җайлашқан ахбарат музейида 21-сентәбир дүшәнбә рәсмий башланди. Диний әркинлик болса бир һәптә давам қилидиған бу “әркинлик һәптилики” паалийәтлириниң биринчи вә әң нуқтилиқ темиси болуп, бүгүн теливизийәгә елиш залида “диний бастуруш вә йәр шари миқясида ахбарат саһәси дуч келиватқан хирис” темисида телевизийә муһакимиси елип берилди, муһакимигә америка хәлқара диний әркинлик комитети алий комиссари катрина лантос свәт ханим, америка дөләт мәҗлис әзаси франк волф, әркин асия радиосиниң президенти либи лю вә америка аммиви радиоси һәмдә хаффиңтон почтиси қатарлиқ ахбарат органлириниң мухбирлири қатарлиқ меһманлар тәклип қилинған болуп, программиға принчәтон университетиниң профессори, америка хәлқара диний әркинлик комитети рәиси робәрт гәоргә риясәтчилик қилди, паалийәткә кишилик һоқуқ вә диний әркинликни һимайә қилидиған хәлқаралиқ вә америкидики аммиви тәшкилатлар һәмдә мутәхәссисләр болуп 50 тин артуқ киши иштирак қилди.

Башлиниш мурасимида аввал ахбарат музейиниң президенти, җәфәрий һәрбст “әркинлик һәптилики” паалийитиниң әһмийити һәққидә тохтилип мундақ деди: “‛диний бастуруш вә йәр шари миқясида ахбарат саһәси дуч келиватқан хирис‚ темисида муһакимисигә қатнашқиниңларни қарши алимән. Бу телевизийә муһакимиси, музийимизда бир һәптә давам қилидиған әркинлик һәптилики паалийәтлириниң муқәддимиси. Бу бир һәптилик паалийәтлиримиз ичидики диний әркинлик хәлқара универсал қиммәт. У бизниң асасий қанунимизниң роһиға сиңгән. Бир адәмниң өз етиқадини ашкара ипадилиши вә ибадәт қилиши яки динға ишиниш-ишәнмәслики вә яки өзиниң диний етиқадини өзгәртиши һәр бир инсанниң туғулушидин бар болған һоқуқидур. Биз буниңға ишинимиз. Бу, хәлқара диний әркинликни алға сүрүш түп вәзипилириниң бири. Паалийитимизниң муһим парчиси.

Хәлқара ахбарат саһәси диний әркинликни қоғдаш, йәр шари миқясида етиқад қилғучилар учраватқан бастурушларни аңлитиш йолида изчил вә аҗайип пәхирлинәрлик хизмәтләрни көрсәтти. Бу җәрянда һәм нурғун хирисқа учриди, бәдәлләр төләнди. Музейимизда әнә шуларға мунасивәтлик һөҗҗәтләр вә доклатлар, пакитлар, ялдамилар сақланған, бу һәптилик барлиқ көргәзмә вә паалийәтлиримиз әркинлик вә хитайдики диний бастуруш мәсилилирини тема қилиду.”

Муһакимә программисиға риясәтчилик қилған хәлқара диний ишлар комитети рәиси робәрт гәоргә пикир, етиқад әркинлики вә һоқуқиниң, “дуня кишилик һоқуқ хитабнамиси” вә америка асасий қанунида әң муһим орун берилгән һоқуқлар икәнликини алаһидә әскәртип, бу қанун вә хитабнамиләрниң роһиға асасән, инсанларниң әркинлик вә ғурур билән яшаш һоқуқиниң иқтисадий, мәдәний яки сиясий системиға қаримастин капаләткә игә қилиниши керәклики. Әпсуски йәр шари миқясида нурғун дөләтләрдә кишилик һоқуқниң болупму диний әркинликниң һөкүмәтләр тәрипидин вә уларниң йол қоюши билән дәпсәндә қилиниватқанлиқини сөзлиригә илавә қилди.

Һәмдә у йәнә “диний әркинлик темисини тилға алғинимизда, бу һәптә вашингтон бу темиға мунасивәтлик хәлқаралиқ икки муһим шәхсни күтүвалмақчи, бири йәр шари миқясида диний әркинлик тәрғиб қилип пүтүн һаяти бойичә етиқади үчүн күришиватқан поп франсис, йәнә бири һәммимизгә тонушлуқ болған диний етиқад әркинликини әң қаттиқ қоллуқ билән бастуруватқан зораван лидер ши җинпиң. Бүгүнки “диний бастуруш вә йәр шари миқясида ахбарат саһәси дуч келиватқан хирис” темисида елип берилидиған муһакимизму бу мунасивәт билән мушу пәйткә орунлаштурулди” дәп тонуштурди вә муһакимигә қатнашқан мутәхәссисләрни дуня миқясида динға етиқад қилғучиларни бастурушни нишан қилған вә диний әркинлик қоғлишидиғанларға қаритилған һуҗум вә бастуруш сиясәтлирини хәвәр қилиш җәрянида ахбарат саһәсидики мухбирларниң шу бастурушни елип бериватқан дөләтләрла әмәс, гуруппилар, радикаллар вә башқа зораванларниң зиянкәшликлиригә вә хирисқа учраватқанлиқини тәкитләп бу риқабәткә қарши пикир баян қилишқа тәклип қилди.

Муһакимә җәрянида хитайниң диний бастуруши муһакимә қилинғанда, уйғурлар учраватқан диний бастуруш мәсилилириму күп тәрәпләрдин тилға елинди. Муһакимигә тәклип қилинған сөзлигүчиләрдин әркин асия радиоси президенти либй лю бу органниң диний әркинлик темисидики ахбаратларни аңлитиши учраватқан хирис һәққидә тохтилип “диний әркинлик мәсилилири бойичә ахбаратлиримизниң асаслиқ қисмини хитайдики бастурушлар егилип кәлмәктә. Бу һәқтә учур елиш интайин мүшкүл вә хәтәрлик бир җәрян болуп кәлмәктә, бизгә учур бәргүчиләрму һаяти тәһдиткә учрайду, бу мәсилини һәл қилишта риқабәт һелһәм күчлүк” дәп тәкитлиди вә уйғурларни мисалға елип, “уйғурларниң динға етиқад қилиши, диний паалийәтлири чәкләнгәндин башқа, әвладлириға динни өгитишиму бастурулмақта. Өзи учриған бу бастурушларни ашкара аңлитишқиму амалсиз, чүнки бу сәвәблик уларниң һаяти тәһдиткә учрайду. Биз хәвәр қилғинимиздәк рамизанлиқ чәклимиләр, мусулманларға мәҗбурий һарақ сатқузуш қатарлиқлар биз ғәрбтики әркин дөләтләрдә яшаватқан кишиләргә аңлимаққа ишәнгүсиз билиниду, чүчүтиду. Бу хил мәсилиләргә техиму көп диққәт беришимиз керәк. Журналистик сәвийидә бу қараңғу җәмийәтләрни йорутушта, шу җәмийәткә һәр хил васитиләр билән сиңип киришимиз керәк” деди.

Диний әркинликни илгири сүрүштә, хәлқара ахбаратниң йорутқан учурлириниң хәлқарада кишилик һоқуқни, диний әркинликни илгири сүрүштә ойниған ролиға юқири баһалар бәргән,хәлқара диний әркинлик комитети алий комиссари катрина лантос свәт ханим қаришичә, диний әркинликкә бузғунчилиқ қилған вә униңға һуҗум қилған дөләтләр кишиләргә наһәқ тәһдит селипла қалмай, диний әркинликкә қилинған һуҗум америкиниң қиммәт қариши әхлақий вә истратегийилик дөләт бихәтәрликигә алақидар мәсилә. Америка һөкүмити хитайни диний әркинлик вәзийити алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр тизимликигә киргүзгән. Америка дөләт ишлар министирлиқи хәлқара диний әркинлик доклатида, өткән йили хитай диний ишлар вә аманлиқ органлириниң диний паалийәтләрни вә диний гуруһларни қаттиқ тәқиб қилип вә чәкләп, түрлүк диний гуруһларға мәнсуп диндарларға уларниң диний етиқади сәвәблик паракәндичилик салғанлиқи, уларни тутқун қилғанлиқи, қолға алғанлиқи вә қамақ җазасиға һөкүм қилғанлиқи қатарлиқларни билдүргән. Бу һәқтики доклатлар ахбарат саһәсиниң тәминлигән қиммәтлик учурлирисиз вуҗудқа чиқмайду.

Катрина лантос свәт ханим сөзидә: “диний әркинликкә чәклимә қоюлмаслиқи керәк. Һәр қайси динларға етиқад қилғучи яки қилмайдиғанлар өз арзулири бойичә топлинип паалийәт елип бериш имканийитигә игә қилиниши, бирликтә бир-бирини етирап қилған һалда тинч яшаш муһити яритилиши зөрүр. Ахбарат васитилири, диний әркинликни тема қилғанда, етиқад қилғучиларниң арзуси вә вәзийитила әмәс, динини өзгәрткүчиләрниң һәқ-һоқуқлири, һәр бир инсанниң ғурур билән яшишидәк инсан һәқлириниң әң зил нуқтилириғичә, қараңғу нуқтиларни йорутушқа әһмийәт бериш керәк” деди.

Америка дөләт мәҗлис әзаси франк волф, диний әркинликниң туғма һоқуқ икәнлики вә америка ташқи сияситидики һалқилиқ мәсилә икәнликини илгири сүрди вә диний әркинлик мәсилисидә йәр шари миқясида журналистларниң көрсәткән қәйсәрлики вә хизмитигә юқири баһа берип, диний бастурушларни, ихтилапларни хәвәр қилиш җәрянида мухбирларниң аҗайип хәтәрләргә тәвәккүл қиливатқанлиқи шундақла нурғун мухбирларниң ахбарат хизмити үчүнла әмәс, кишилик һоқуқ вә әркинлик йолида қурбан бәргәнлики һәмдә давамлиқ өлтүрүлүватқанлиқи, зиянкәшликкә учраватқанлиқи қатарлиқларни тәкитлиди вә кишилик һоқуққа хилап, диний бастуруш қилмишлириниң азайтилиши үчүн, сиясәт, һоқуқ бәлгилимилириниң иҗра қилишиниң муһим икәнликини тәкитлиди һәмдә бу нуқтида журналистлар һөкүмәт ахбарат баянатлириға қатнашқанда, президентлиқ намзати нутуқлириға қатнашқанда пурсәтни чиң тутуп, диний әркинлик мәсилилиригә аит соалларни көпләп сориши вә бу мәсилигә диққәт қозғашқа маһир болушни тәвсийә қилди.

Ахбарат музейида 26-сентәбиргичә, әркинлик, кишилик һоқуқ вә америка-хитай мунасивәтлиригә даир темиларда нурғун муһакимиләр уюштурулидиған болуп, буларда хитай һөкүмити тәрипидин уйғурлар учраватқан түрлүк мәсилиләр көп хил нуқтиларда йорутулиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.