Xitayning tarix tor béketlirini taqishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2015.02.16
uyghurda-internet.jpg Torxanidiki wéybo (we'ibo) qatarliq bloglardin paydilinip uchur tarqatquchilar. 2011-Yili 16-yanwar, qumul.
AFP

Ötken hepte xitayda tarixi témidiki ammiwi uchur menbeliridin 133 tor békiti taqaldi. Xitay döletlik intérnét-uchur alaqe ishxanisi “Tarixiy témini niqab qiliwalghan bu uchur menbeliri junggoning partiye tarixi we dölet tarixigha a'it tarixi asaslarni burmilap tarqatqanliqi üchün taqiwétilgenliki” ni izahlidi. Xelq'ara metbu'atlarning bu heqtiki xewer analizlirida bolsa, “Xitay hökümitining gherb qimmet qarishi we idé'ologiyisining xitaygha tarqilishini kontrol qilghandin bashqa, xitay tarixigha a'it uchur, pikir-qarashlarnimu kontrol qilishi, sabiq sowét ittipaqi uchrighan parchilinish xewpidin ensiresh sewebidin boluwatqanliqi” ilgiri sürüldi.

2015-Yili yéngi yil kirishi bilen xitayda intérnét kontrolluqi yene kücheytildi. Xitay da'iriliri tor ishletküchilerning ammiwi tor béketlirige kimlik boyiche tizimlitip kirishini telep qilghandin bashqa, ammiwi tor béketlirige qarita tekshürüsh, retlesh élip baridighanliqini uqturup, bir qisim tor béketlirini“Saxta-yalghan uchur tarqatti” dégen bahanide taqidi.

Xitay döletlik intérnét-uchur alaqe ishxanisining ötken heptidiki élanidin melum bolushiche, tarixi témidiki maqale-eserler yollinidighan ammiwi tor béketliridin 133 ning akonti taqiwétilgen. Undin bashqa téngshün, sinna tor béketliride xitayning iqtisadiy tereqqiyati heqqide maqale-eserler élan qiliwatqan bir qisim tor yazarlirining akontimu taqiwétilip, ular xitayning hökümet taratqulirida “Gherb qimmet qarishini teshebbus qildi” dep tenqidlendi.

Xitayning “Yer shari waqti géziti”de ötken hepte élan qilin'ghan “Tarix burmilinip, tajawuzchilar medhiyilendi” serlewhilik maqalide, bir qisim ammiwi tor béketliride tarqalghan tarixi témidiki yazmilar tenqidlinip, hökümetning tarixi témidiki yazmilar namida saxta- yalghan tarixni teshebbus qilghan bir qisim tor béketlirini taqishining toghra we zörür ikenliki tekitlendi. Maqalide “Bularda 1840-yildin kéyinki gherb döletlirining junggogha qaratqan tajawuzchiliq siyasiti junggoning iqtisadi tereqqiyatigha hesse qoshqan dep burmilan'ghan, hetta bezi yalghan saxta tarixi uchurlar oydurulup chiqildi” dégen bayanlar bérildi.

Yéqinqi yillardin buyan intérnétning tereqqiyatigha egiship, gherb döletliride saqlan'ghan xitay tarixigha a'it bir qisim tarixi kitablar we resimlik höjjetler ammiwi tor béketliride ashkara élan qilinishqa bashlidi. Bezi xitay tarixchilirimu maqale-eserliride gherb döletliride saqlan'ghan xitay tarixigha a'it höjjet, resimlerni neqil élip ishlitishke bashlighan.

Béyjing tebi'iy pen uniwérsitéti iqtisad penliri proféssori xu dushing amérika awazi radi'osining ziyaritini qobul qilghinida bu heqte toxtilip,“Hazirqi junggo oqughuchiliri 10 yil ilgiriki hetta 5-6 yil ilgiriki oqughuchilargha oxshimaydu. Ilgiri intérnét-uchur alaqisi bu qeder omumlashmighini üchün, oqughuchilar peqet hökümet élan qilghan kitablarda yézilghan tarixnila oquytti we bu tarixqa ishinetti. Lékin hazir oxshimaydu. Intérnét omumlashti, bolupmu eqilliq téléfonlarda yollan'ghan, uchurlar, tarix matériyallar nurghun yashlarning közini achti, ularning öz aldigha musteqil tepekkurini yétildürdi. Bilimning chégrasiz tarqilishi yashlarning dunya qarishini özgertmekte. Metbu'at-uchur alaqilirining tesiri junggoghimu özgirish élip kélishi mumkin” dégen.

Xitayning xelq géziti yéqindin buyanqi maqaliliride, xitay ma'arip ministirliqining “Aliy mekteplerde gherb qimmet qarishi eks etken derslik matériyallirini ishletmeslik, oqutquchilarning léksiyilirini tekshürüsh, ders munbirini shexsi naraziliqini ipadileydighan sorun'gha aylandurmasliq” heqqidiki teshebbuslirini élan qilghan idi.

Xelq gézitide ötken jüme küni élan qilin'ghan “Atalmish tarixiy tor béketlirining zerbe bérish küchige sel qarimasliq kérek” serlewhilik maqalide, kishilerni sabiq sowét ittipaqining axirqi mezgilide idé'ologiye saheside yüz bergen özgirishtin sawaq élishqa agahlandurghan. Maqalide “80-Yillarda sabiq sowét ittipaqida ewj alghan ‛tarix heqqide qayta oylinish‚ témisidiki maqale-eserlerde, sowét kommunist partiyisi tarixini qarilaydighan, öktebir inqilabining rusiyeni insaniyet medeniyitidin yiraqlashturghanliqi teriplen'gen yazmilarning köplep élan qilinishi, pütün millette özini inkar qilidighan idiyini kücheytip, sowét ittipaqining parchilinishini keltürüp chiqarghan” liqi alahide tekitlen'gen.

Xitayning hökümet taratqulirining shenbe, yekshenbe künliridiki xewer-maqaliliride yene, xitay iqtisadiy qurulmisi we tereqqiyatidiki mesililerge qarita tarixi we gherb qimmet qarishi nuqtisida turup analiz qilghan we maqale-eserlerni élan qiliwatqan shexsler tenqidlendi.

Xitayning yer shari waqti gézitining 16-féwral düshenbe künidiki sanida élan qilin'ghan “Rén jichang medeniyet inqilabiy mezgilidiki tarixni yene kötürüp chiqti” serlewhilik maqalide, xitay ammiwi torlirida élan qilghan maqale-eserliri bilen xitay tor béketliride dangdar shexs bolup tonulghan, béyjing xu'a yüen öy-mülük hessidarliq shirkitining bashliqi rén jichangning gherbche qimmet qarishi tenqidlen'gen.

Maqalide rén jichangning 14- féwral jüme küni “Junggo iqtisadi tereqqiyati yighini”da, xitay iqtisadiy tereqqiyat tarixi heqqide qilghan sözide “Hökümetning bu yillarda gherb qimmet qarishini neyze-qorallarni betlep turup heddidin ziyade cheklishi, medeniyet inqilabi dewridiki shamallarni qayta qozghawatidu” dégen sözi tenqidlen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.