Хитай ахбаратлириниң “террорчилар” ға тутқан пәрқлиқ муамилиси диққәт тартти

Мухбиримиз ирадә
2013.07.24
xitay-bomba-ozini-partlitish.jpg Бейҗиң айродромида мейипләр һарвисида өлтүрүвелип өзини партлатқан җи җоңшиң исимлик хитай пуқрасини көргән бириниң тартқан сүрити. 2013-Йили 20-июл.
EyePress

Бир мейип киши бейҗиң айродромида партлитиш вәқәси садир қилғандин кейин, вәқә хитай ичи вә сиртидики мәтбуатларда кәң инкас қозғиди. Қизиқарлиқи, нурғунлиған кишиләр вәқә садир қилғучиға җинайәтчи яки террорчи әмәс, бәлки бир зиянкәшликкә учриғучи қатарида муамилә қилип, униңға һесдашлиқ қилди. Чәтәл ахбаратлири болса хитайдики адаләтсизлик ичидә башқа чиқиш йоли қалмиған бу кишиләрниң хитайда террорлуқниң йеңичә бир услубини яритиватқанлиқини билдүрмәктә.

Өткән җүмә күни кечидә җи җуңшиң исимлик бир мейип бейҗиң айродроминиң 3-залида бомба партлатқан иди. Террорлуқ категорийәсигә киридиған бир вәқәниң хитайда вә шундақла бейҗиң айродромидәк чоң бир айродромда йүз бериши әлвәттә хәлқараниң диққитини қозғиди. Кишиләр бу мейип террорчиниң кимликини билишкә қизиқти.

Әслидә җи җуңшиң мотсиклит билән киракәшлик қилидиған болуп, у 2005-йили хитай аманлиқ хадимлириниң һуҗумиға учрап еғир зәхимләнгән вә мейип қилинған. Шуниңдин кейин чақлиқ һарвиға чүшүп қалған җи җуңшиң һечқандақ йәргә әрзини ақтуралмиған, бир тийин төләмму алалмиған. Чақлиқ һарвиға чүшүп қалған җи җуңшиңниң һалидин униң йезидики қери дадиси хәвәр алған. Униң өз шәхсий торбетидә баян қилинишичә, һечбир әмәлдар униң сөзигә қулақ салмиған.

Җи җуңшиңниң мана бу һекайиси тарқалғандин кейин, хитайниң муназирә тор бәтлиридики мулаһизичиләр болсун, хитайдики вәқә һәққидә хәвәр язған мухбирлар вә һәтта хитайниң һөкүмәт авази болған хәвәр торлирида болсун, бирдәк униңға һесдашлиқ, ич ағритиш туйғусида болди. Униң һекайиси хитайниң адаләт системисидики һәқсизлиқниң символиға айлинип, қаттиқ муназирә пәйда қилди. Бу һәқтә хитайдики сәйшин хәвәрләр ториниң мухбири лу җйечи елан қилған “немишқа бир мухбир айродромни партлатмақчи болған кишигә һесдашлиқ қилиду” мавзулуқ мақалә вәкиллик характергә игә болуп, у өзиниң җи җуңшиңни дохтурханида зиярәт қилип чиққандин кейинки һессиятини мундақ баян қилған :
-Мән дохтурханидин йенип чиққандин кейин, мениң калламни интайин мурәккәп һессиятлар чулғивалди. Әгәр җи җуңшиң айродромни партлатмай туруп, йенимға келип, маңа әрзини ейтқан болса, мән йәнә униң дәрдини хәвәр қилған боламтим? мәнчә униң һекайиси хәвәр қилип таллиниши қейин, чүнки у кишиләрниң диққитини тартмиған болатти. Чүнки хитайда бу бәкла нормал әһвал. Һелиму есимдә, бизгә әйни вақитта дәрс өткәндә “ит адәмни чишливалса хәвәр болмайду, адәм итни чишливалса хәвәр болиду” дәп өткән иди. Әмма хитайда адәм итни чишливалсиму хәвәр болмайду, чүнки буниңға охшаш тәңсизликләр, трагедийиләр һәр күни йүз берип туруватиду. Бир мухбир пәқәтла өзиниң башлиқиниң тәстиқидин өтидиған хәвәрләрни язалайду. Бу дөләттә бундақ ишлар бәк җиқ дейиш арқилиқ өзимизниң виҗданини алдаймиз. Бу йәрдә ахбаратниң күчи йоқ. Чүнки бу йәрдә бизниң гелимизни боғуп туридиған қоллар бар. Биз хәвәрни елан қилип болғучә уни йоқитиветәләйдиған қоллар бар. Бу дөләттә ишлар әнә шундақ. Һәрқандақ бир ишниң қараңғу тәрипи йошурулиду. Бәзи кишиләр һаман өзини ахбаратниң тәқиб қилишидин қачуралайду. Улар толиму номуссиз. Мән өзүмниң мухбирлиқ тәҗрибәмгә тайинип туруп шуни дейәләймән, нурғун кишиләр өзиниң һаятини адаләт үчүн қурбан қилишни халимайду. Мәнму шундақ, мән буни етирап қилимән, мәндә адаләт үчүн күрәш қилғудәк енергийә йоқ.

Мухбир мақалисиниң давамида, өзиниң тағисиниңму йерини тарттуруп қоюп, бир тийин төләмгә еришәлмигәнликини, бир қанчә қетим әрз қилипму, езини ақтуралмиғанлиқини, хитайда бундақ вәқәләрниң интайин җиқлиқини язған вә өзи сөһбәт елип барған ву бошин исимлик бир җәмийәтшунасниң өз алдиға террорлуқ вәқәси садир қилған кишиләргә чүшәнчә бәргәндә “өз алдиға ялғуз һалда террорлуқ вәқәси садир қилған кишиләр адәттә чарисиз вә һаятта тартишидиған һечнемиси қалмиған кишиләрдур” дәп изаһ бәргәнликини билдүргән.

Юқиридики бу мухбирниң һессиятлири мана бүгүн хитай җәмийитидә елан қилиниватқан мулаһизиләрдә бирдәк оттуриға қоюлуватқан ортақ бир һессият болуп, вәқә қайтидин хитайда қанун арқилиқ идарә қилишниң әмәлгә ашмаслиқи, пуқралар учраватқан адаләтсизликләрни су йүзигә елип чиқти. Вәқәдин кейин хитай җәмийитиниң омумйүзлүк һалда бу қош тирнақ ичидики “террорчи” ға һесдашлиқ қилиши чәтәл ахбаратлириниң диққитини қозғиди. Улар хитайдики йеңичә террорлуқ растинила кишиләрниң қәлбини утуватамду, әгәр шундақ болса хитай һөкүмити буниңға қандақ тақабил туриду? дегән соалларниң җавабиға қизиқмақта. Улар һәтта хитай мәтбуатлириниң уйғур вә тибәт районлиридики вәқәләр билән хитай өлкилиридики вәқәләргә тутуватқан пәрқлиқ муамилисигиму диққәт қилди. Хәвәрләрдә ейтилишичә, хитай пуқралири 2011-йили җяңши өлкисидә чйән миңчи исимлик йерини тарттуруп қойған бир әрздар һөкүмәт бинасиға бомба билән һуҗум қилип, өзи билән биллә 3 һөкүмәт кадирини өлтүргәндә вә шундақла 2012-йили йүннән өлкисидиму бир әрздар өзи билән биллә 4 адәмни қошуп партлатқан вәқәләргиму охшашла һуҗум қилғучиларға һесдашлиқ билдүргәнликини алаһидә тилға елип өтти. Америкида чиқидиған “дипломат” журнили тор бетидә елан қилған мулаһизисидә, хитай һөкүмитиниң хитайниң ғәрбий районлирида йүз бериватқан вәқәләргә вә хитай өлкилиридә йүз бериватқан вәқәләргә қалпақ киргүзүштики пәрқи селиштурма қилиниған вә мундақ дейилгән:
-Айродромдики партлитиш вәқәсидә нурғунлиған кишиләр бомба партлатқучиға һесдашлиқ қилди. Һәтта уни қәһриман, дәп атиғучиларму болди... Хитайға охшаш мустәқил әдлийә системиси болмиған, әркин, мустәқил ахбаратчилиқтин әсәрму йоқ бир дөләттә бундақ иҗтимаий вәқәләргә изаһат бериш, хитайниң ғәрбий районлирида давамлиқ йүз бериватқан вәқәләргә изаһат бериштин көп қейин... Уйғур елидики һуҗум қилиш вәқәлири вә тибәттики өзини көйдүрүш вәқәлирини йиңнидәк сөзләр билән әйибләйдиған хитай мәтбуатлар әксичә җи җуңшиң вәқәсигә бирдәк һесдашлиқини ипадә қилди һәтта һөкүмәтни бу хилдики вәқәләргә сәл қаримаслиққа чақирди. Һәтта йәр шари вақти гезитиму вәқә садир қилғучи тәрәптә туруп гәп қилди.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң авази болған мәтбуатлар арқидинла йәнә, бундақ вәқәләргә һесдашлиқ қилиш билән қанунниң иҗра қилинишиниң икки иш икәнликини, муқимлиқни сақлаш үчүн бундақ кишиләрниң охшашла қанунниң җазасиға тартилиши керәкликини, дәрдини бундақ изһар қилишниң пайдисизлиқини билдүргән. Әмма дипломат гезитиниң билдүрүшичә, җи җуңшиңниң айродромда вәқә садир қилиши бир һесабта нәтиҗә һасил қилған. Чүнки даириләр җи җуңшиңниң давасиға қайтидин қарап чиқидиғанлиқини елан қилған болуп, гезит мулаһизисиниң ахирида “бу әһвалдин қариғанда, хитайдики әрздарларниң әһвалида азрақ өзгириш болидиғандәк туриду. Бу хил партлитиш вәқәлиригә һесдашлиқ қилиш бәлки хитайда хәтәрлик бир адәтни шәкилләндүрүп қоюши мумкин” дәп хуласә чиқарған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.