Xitayda qurulghan "Térrorluqqa qarshi institut" ning Uyghurlarni nishan qilghanliqi ilgiri sürüldi

Muxbirimiz méhriban
2016-01-07
Share
xitay-saqchi-uyghur-qizi-chong-bazar.jpg Xitay qoralliq küchlirining xelq'araliq chong bazar etrapida kocha charlawatqan körünüshi. 2009-Yili 14-iyul, ürümchi.
AFP

Xitay hökümiti 2015 yil 27-dékabir "Térrorluqqa qarshi qanun" ni maqullighandin kéyin, xitayning gherbiy shimal siyasiy qanun uniwérsitéti 2016-yil 1-yanwardin bashlap mezkur mektepte "Térrorluqqa qarshi institut" tesis qilin'ghanliqini we oqughuchi qobul qilidighanliqini élan qildi. Weziyet analizchiliri xitayda qurulghan térrorluqqa qarshi institut we xitayda yolgha qoyulghan atalmish térrorluq qanunining emeliyette Uyghurlarni nishan qilghanliqini bildürdi.

Amérika awazining 6-yanwardiki sanida "Xitayda térrorluqqa qarshi turush instituti quruldi" serlewhilik xewer analizi élan qilinip, mezkur institutning qurulushidiki meqset heqqide mulahize bérildi.

Maqalide, xitay hökümiti tekitlewatqan "Térrorluqqa qarshi turush herikiti" ning xelq'arada élip bériliwatqan "Térrorluqqa qarshi turush herikiti" din pütünley perqliq bolghan "Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi élip barghan zorawanliq, qarshiliq heriketlirini térrorluqqa qarshi turush namida basturush herikiti" dep sherhlendi.

Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, "Xitayning xelq'ara térrorluqqa qarshi herikettin paydilinip Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi heriketlirini basturup kéliwatqanliqi" ni tekitligüchilerning biri.

U 7-yanwar küni radi'omiz ziyaritini qobul qilip, xitayda qurulghan térrorluqqa qarshi instituti we xitayda yolgha qoyulghan atalmish térrorluq qanunining emeliyette Uyghurlarni nishan qilghanliqini bildürdi.

Xu ping ependi mundaq dédi:"Xitayning térrorluqqa qarshi institut qurghanliqi heqqidiki xewer kishini endishige salidu. Chünki xitayda élip bériliwatqan térrorluqqa qarshi heriket, dunyadiki bashqa döletlerning térrorluqqa qarshi turushi bilen oxshimaydu. Méningche xitaydiki atalmish térrorluqqa qarshi turush herikitining bir alahidiki, bu heriketning Uyghurlarni nishan qilghanliqi."

Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin chén pokung ependimu xitay da'iriliri élip bériwatqan térrorluqqa qarshi turush herikitining Uyghurlarni nishan qilghanliqini tekitligüchilerning biri.

U bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: " Xitay hökümiti élip bériwatqan atalmish 'térrorluqqa qarshi turush' aldi bilen Uyghur xelqining qarshiliq heriketlirini basturushqa qaritilghan. Chünki xitay kommunist hökümiti özining Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini basturush qilmishni xelq'aragha qanunluq qilip körsitish we qobul qildurush üchün, 2015-yil yil axirida 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' ni élan qildi. Xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi élip bériwatqan basturush herikiti xelq'arada eyibleshke uchrawatqan mushundaq bir peytte, kommunistik hökümet barliq amal-charilerni ishqa sélip, özining Uyghurlargha qaratqan shepqetsiz basturushini téximu qolaylashturmaqchi."

Xu ping ependining qarishiche, xitay hökümitining xitaylarning zorawanliq heriketliri bilen Uyghurlar teripidin élip bérilghan zorawanliq heriketlirige bérilgen tebirliri we weqeni bir terep qilish usuli roshen perqliq.

U bulardiki perqlerni sélishturup mundaq dédi: "Mesilen, saqchilargha hujum qilish weqesini alayluq, oxshash weqeni xitaylar sadir qilghan bolsa bu ishning xaraktéri 'shexsning naraziliqi', 'shexsning öch élish herikiti' dep békitilidu, weqe sadir qilghan kishini bolsa 'eqliy-hoshi jayida emes' dégendek sözler bilen süretleydu. Mesilen, shangxeyde saqchixanigha hujum qilghan yang jya weqesi. Emma Uyghurlarning saqchilargha hujum qilish weqeliri her waqit 'térrorluq hujum' dep békitildi. Adettiki ammigha hujum qilish weqeliridiki xitaylar peyda qilghan weqeler bilen Uyghurlar peyda qilghan weqelerge oxshimighan ölchem qoyulmaqta. Xitay ölkiliridimu köpligen ammiwi sorunlarda kishilerge hujum qilish weqeliri, hetta quramigha yetmigen balilargha hujum qilish weqeliri yüz bériwatidu. Mesilen, ikki kün ilgiri ningshada yüz bergen 'aptobusni köydürüsh weqesi' ni da'iriler 'ma yungping isimlik kishining qurulushni höddige élish toxtamigha bolghan naraziliqi sewebidin yüz bergen öch élish herikiti' dep békitti, emma Uyghurlar teripidin élip bérilghan herqandaq bir zorawanliq weqesining tebiri birla yeni 'térrorluq herikiti' dep békitilip, basturuldi."

Xu ping ependi yene gherb démokratik döletlirini térrorluq weqelirige qosh ölchem qoyush bilen eyiblewatqan xitay hökümitining emeliyette öz döliti ichide xelqning naraziliqi sewebidin yüz bergen zorawanliq heriketlirini bir terep qilishta ikki xil ölchem qoyuwatqanliqini eyiblep mundaq dédi: "Xitay ölkiliridimu hökümetke qarshi her xil ammiwi naraziliq weqeliri yüz bérip turidu. Mesilen, yéridin ayrilghan déhqanlarning naraziliqi sewebidin hökümet ewetken saqchilar bilen déhqanlar arisidiki toqunush, muhit bulghinishigha qarshi keng kölemlik naraziliq namayishi qatarliqlar köpinche hallarda 'ijtima'iy naraziliq herikiti' dep teriplinidu, emma oxshash naraziliq herikiti Uyghurlar rayonida yüz berse bundaq weqelergimu 'térrorluq weqesi' dégen qalpaq kiydürülüp basturulghanliqi heqqide köpligen xewerler bériliwatidu. Bu yerde emeliyette xitay hökümiti Uyghurlarning qarshiliq heriketlirige nisbeten qoralliq küch yeni dölet térrori qollinip basturuwatidu. Shunga xitay kommunist hökümitining atalmish 'térrorluqqa qarshi' turush namida élip bériwatqan herqandaq herikiti xelq'arada, bolupmu gherb démokratik döletliride eyibleshke uchrimaqta."

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin amérikidiki siyasiy weziyet analizchisi ilshat ependimu ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümiti teshwiq qiliwatqan térrorluqqa qarshi turush herikitining xaraktéri we xitayda qurulghan "Térrorluqqa qarshi turush instituti" bilen gherb démokratik döletliridiki térrorluq heqqide uchur toplap tetqiqat élip baridighan organlar otturisidiki perq heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet