Хитайниң "террорлуққа қарши туруш қануни" хәлқарада диққәт вә муназирә қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2015-12-28
Share
xitay-herbiy-maniwer-terror-qarshi.jpg Хитай қораллиқ күчлири террорлуққа қарши туруш маневири өткүзүватқан көрүнүш. 2013-Йили 2-июл, қумул.
ImagineChina

Хитай һөкүмити 27 ‏-декабир күни "террорлуққа қарши қанун" ни мақуллиди вә 2016-йил 1-январдин башлап иҗра қилидиғанлиқини елан қилди. Нөвәттә хитай йолға қоймақчи болған бу қанундики бәлгилимиләр вә униң қандақ һаләттә иҗра қилиниши, хәлқара таратқуларда диққәт вә муназирә темиси болди.

Бир қанчә күндин буян хәлқара мәтбуатларда хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи даимий комитети тәрипидин мақулланған "террорлуққа қарши туруш қануни" һәққидә инкас вә муназириләр көпәйди. Америка авази, б б с агентлиқи, түркийә авази радиоси қатарлиқларда 28-декабир берилгән хәвәр, анализларда мәзкур қанун бәлгилимилириниң "пуқраларниң кишилик һоқуқи, учур технологийәси ширкәтлири вә пикир әркинликигә сәлбий тәсир көрситиш еһтималиниң юқири икәнлики" оттуриға қоюлди.

Америка авазиниң дүшәнбә күни елан қилған "хитайниң террорлуққа қарши қануни диққәт қозғиди" сәрләвһилик хәвәр анализида, "хитай һөкүмити мақуллиған қанун, бәлгилимиләрдики кишилик һоқуққа вә хәлқара учур бихәтәрлики һәққидики бәлгилимиләр америка һөкүмитини әнсирәтти" дегән баянлар берилди. Хәвәрдә йәнә "армерика президенти барак обама бундин сәл илгири, өзиниң хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән хитайниң бу қанун бәлгилимилири һәққидики әндишисини музакирә қилидиғанлиқини билдүргән иди" дегән баянларму берилди.

Түркийә авази радиоси хәвиридә "хитай қанун чиқириш оргини, учур технилогийәси ширкәтлириниң хитай һөкүмитини учур билән тәминлишини шәрт қилидиған, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилидиған вә сода мәнпәәтлиригә зиян йәткүзидиған, бир қисим әнсирәшләрни пәйда қилидиған тунҗи террорлуққа қарши туруш қанунини мақуллиди" дегән баянлар берилди.

Хитай хәвәрлиридә йәнә "террорлуққа қарши туруш қанун" ниң 2016-йили 1-январдин башлап иҗра қилинидиғанлиқи елан қилинған.
Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди, хитай вә уйғур вәзийәт анализчилиридин чен покуң вә елшат һәсән әпәндиләр радиомиз зияритини қобул қилип хитайниң мәзкур қануни һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди дүшәнбә күни радиомизға баянат берип, "келәр йили 1-январдин башлап йолға қоюлидиған ‹террорлуққа қарши туруш қануни' хәлқарадики террорлуққа қарши туруш қанунлиридин түптин пәрқлиниду. Бу қанун йәнә бир қәдәм илгирилигән һалда, хитай һөкүмитигә наразилиқини ипадилигән пуқраларниң наразилиқ, қаршилиқ һәрикәтлирини, болупму уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләрниң хитай һөкүмитигә қарши елип барған һәрқандақ наразилиқи вә қаршилиқ һәрикәтлирини дөләт террорлуқи васитиси билән бастурушини қанунлаштуруш, сөз-пикир әркинликини йәниму чәкләшни мәқсәт қилиду" деди.

Чәтәлләрдики хитай вәзийәт анализчилиридин чен покуң әпәнди бу қанун һәққидә тохтилип, хитайдәк пәқәт компатийидин ибарәт бирла партийә һакимийәт йүргүзидиған мустәбит түзүмдики дөләттә чиқирилған аталмиш қанун, бәлгилимиләрниң үнүми вә әһмийити йоқлуқини тәкитлиди.

Чен покуң: "хитайға охшаш компартийидин ибарәт бирла партийә һакимийәт йүргүзидиған мустәбит дөләттә, аталмиш ‹террорлуққа қарши қанун' ниң мақуллинишиниң һечқандақ әмәлий әһмийити йоқ. Чүнки хитайниң қануни башқа демократик, мәдәний дөләтләрдики шу хил қанунлар билән тамамән охшимайду. Компартийидин ибарәт бирла партийә һакимийәт йүргүзидиған мустәбит түзүмдики дөләттә компартийиниң дегини һесаб, бу дөләттә мустәқил қанун системисиму мәвҗут әмәс. Хитайда қанун хәлқ мәнпәитигә бузғунчилиқ қилидиған қоралға айланған. Әгәрдә хитайда һәқиқәтән коммунист партийидин мустәсна бир мустәқил қанун системиси мәвҗут болса, у һалда бу хил қанун, бәлгилимиләрниң азрақ үнүми болатти" дәп көрсәтти.

Америкидики сиясий вәзийәт анализчилиридин елшат һәсән әпәнди аталмиш "террорлуққа қарши тутуш қануни" мақуллиништин илгириму, хитай һөкүмитигә болған наразилиқ вә қаршилиқ һәрикәтлири, болупму уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири охшашла қаттиқ бастурулуп келиватқанлиқини тәкитлиди.

Чен покуң әпәнди йәнә "террорлуққа қарши туруш қануни"ниң қаратмиқлиқи һәққидә тохтилип: "мениңчә, бу қанун алди билән уйғур хәлқиниң қаршилиқ һәрикәтлирини бастурушқа қаритилған дейишкә болиду. Чүнки хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини бастуруши нөвәттә хәлқарада әйибләшкә учраватқан пәйттә, бу һөкүмәт мушу хилдики қануний бәлгилимиләрни чиқирип, өзиниң шәпқәтсиз бастуруш қилмишини қанунлаштурулмақчи" деди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди вә хитай вәзийәт анализчиси чен покуң әпәндиләр йәнә, нөвәттики уйғур райони вәзийити вә районда һәл қилишқа тегишлик нуқтилиқ мәсилиләр һәққидә тохтилип, уйғурланиң нөвәттики вәзийити вә бундин кейинки әһвалиға хәлқараниң җиддий диққәт қилиши керәкликини билдүрди.

Дилшат ришит әпәнди баянида, ғәрб демократик дөләтлири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң, хитай һөкүмитиниң "террорлуққа қарши туруш қануни" ни васитә қилип уйғурларни бастуруш вәзийитигә диққәт қилиши вә бу хил қилмишларни тосуши керәкликини тәкитлиди.

Чен покуң әпәнди болса,нөвәттә уйғур вәзийити вә хитай һөкүмитиниң райондики бастуруш сияситиниң техиму яман ақивәт пәйда қилидиғанлиқини агаһландуруп мундақ деди: "әмма һәммимиз шуни билимизки, нөвәттики шинҗаң мәсилиси һәргизму пуқраларниң зораванлиқ һәрикәтлири әмәс, бәлки һөкүмәт тәрәпниң зораванлиқи йәни районда дөләт террорлуқи йүргүзүлүватқанлиқи. Чүнки шинҗаңда аз санлиқ милләтләргә қарита бастуруш сиясити йүргүзүлүватиду, уларниң диний етиқади бастурулуватиду, һәтта мәдәнийити тили қатарлиқлар бастурушқа учраватиду. Буларни хитай коммунист һакимийити кәлтүрүп чиқарди. Шуңа хитай һөкүмити алди билән өзиниң районда йүргүзүватқан дөләт террорчилиқини тохтитиши керәк, шуңа мениңчә, әгәр бу ‹террорлуққа қарши туруш қануни' дөләт террорлуқиниму чәклисә, у һалда бу қанунниң йәнә мәлум әһмийити болған болатти. Әмма бу қанун, пәқәт һөкүмәт һакимийити кәлтүрүп чиқарған вәзийәткә болған наразилиқларни бастурушқа қаритилидикән, у һалда бу қанунниң һечқандақ роли болмайла қалмастин, бәлки техиму зор болған қаршилиқ һәрикәтлиригә сәвәб болуши мумкин."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт