Xitayning "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" xelq'arada diqqet we munazire qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2015-12-28
Share
xitay-herbiy-maniwer-terror-qarshi.jpg Xitay qoralliq küchliri térrorluqqa qarshi turush manéwiri ötküzüwatqan körünüsh. 2013-Yili 2-iyul, qumul.
ImagineChina

Xitay hökümiti 27 ‏-dékabir küni "Térrorluqqa qarshi qanun" ni maqullidi we 2016-yil 1-yanwardin bashlap ijra qilidighanliqini élan qildi. Nöwette xitay yolgha qoymaqchi bolghan bu qanundiki belgilimiler we uning qandaq halette ijra qilinishi, xelq'ara taratqularda diqqet we munazire témisi boldi.

Bir qanche kündin buyan xelq'ara metbu'atlarda xitay memliketlik xelq qurultiyi da'imiy komitéti teripidin maqullan'ghan "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" heqqide inkas we munaziriler köpeydi. Amérika awazi, b b s agéntliqi, türkiye awazi radi'osi qatarliqlarda 28-dékabir bérilgen xewer, analizlarda mezkur qanun belgilimilirining "Puqralarning kishilik hoquqi, uchur téxnologiyesi shirketliri we pikir erkinlikige selbiy tesir körsitish éhtimalining yuqiri ikenliki" otturigha qoyuldi.

Amérika awazining düshenbe küni élan qilghan "Xitayning térrorluqqa qarshi qanuni diqqet qozghidi" serlewhilik xewer analizida, "Xitay hökümiti maqullighan qanun, belgilimilerdiki kishilik hoquqqa we xelq'ara uchur bixeterliki heqqidiki belgilimiler amérika hökümitini ensiretti" dégen bayanlar bérildi. Xewerde yene "Armérika prézidénti barak obama bundin sel ilgiri, özining xitay dölet re'isi shi jinping bilen xitayning bu qanun belgilimiliri heqqidiki endishisini muzakire qilidighanliqini bildürgen idi" dégen bayanlarmu bérildi.

Türkiye awazi radi'osi xewiride "Xitay qanun chiqirish orgini, uchur téxnilogiyesi shirketlirining xitay hökümitini uchur bilen teminlishini shert qilidighan, kishilik hoquqni depsende qilidighan we soda menpe'etlirige ziyan yetküzidighan, bir qisim ensireshlerni peyda qilidighan tunji térrorluqqa qarshi turush qanunini maqullidi" dégen bayanlar bérildi.

Xitay xewerliride yene "Térrorluqqa qarshi turush qanun" ning 2016-yili 1-yanwardin bashlap ijra qilinidighanliqi élan qilin'ghan.
Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi, xitay we Uyghur weziyet analizchiliridin chén pokung we élshat hesen ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip xitayning mezkur qanuni heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi düshenbe küni radi'omizgha bayanat bérip, "Kéler yili 1-yanwardin bashlap yolgha qoyulidighan 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' xelq'aradiki térrorluqqa qarshi turush qanunliridin tüptin perqlinidu. Bu qanun yene bir qedem ilgiriligen halda, xitay hökümitige naraziliqini ipadiligen puqralarning naraziliq, qarshiliq heriketlirini, bolupmu Uyghur qatarliq az sanliq milletlerning xitay hökümitige qarshi élip barghan herqandaq naraziliqi we qarshiliq heriketlirini dölet térrorluqi wasitisi bilen basturushini qanunlashturush, söz-pikir erkinlikini yenimu chekleshni meqset qilidu" dédi.

Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin chén pokung ependi bu qanun heqqide toxtilip, xitaydek peqet kompatiyidin ibaret birla partiye hakimiyet yürgüzidighan mustebit tüzümdiki dölette chiqirilghan atalmish qanun, belgilimilerning ünümi we ehmiyiti yoqluqini tekitlidi.

Chén pokung: "Xitaygha oxshash kompartiyidin ibaret birla partiye hakimiyet yürgüzidighan mustebit dölette, atalmish 'térrorluqqa qarshi qanun' ning maqullinishining héchqandaq emeliy ehmiyiti yoq. Chünki xitayning qanuni bashqa démokratik, medeniy döletlerdiki shu xil qanunlar bilen tamamen oxshimaydu. Kompartiyidin ibaret birla partiye hakimiyet yürgüzidighan mustebit tüzümdiki dölette kompartiyining dégini hésab, bu dölette musteqil qanun sistémisimu mewjut emes. Xitayda qanun xelq menpe'itige buzghunchiliq qilidighan qoralgha aylan'ghan. Egerde xitayda heqiqeten kommunist partiyidin mustesna bir musteqil qanun sistémisi mewjut bolsa, u halda bu xil qanun, belgilimilerning azraq ünümi bolatti" dep körsetti.

Amérikidiki siyasiy weziyet analizchiliridin élshat hesen ependi atalmish "Térrorluqqa qarshi tutush qanuni" maqullinishtin ilgirimu, xitay hökümitige bolghan naraziliq we qarshiliq heriketliri, bolupmu Uyghurlarning qarshiliq heriketliri oxshashla qattiq basturulup kéliwatqanliqini tekitlidi.

Chén pokung ependi yene "Térrorluqqa qarshi turush qanuni"ning qaratmiqliqi heqqide toxtilip: "Méningche, bu qanun aldi bilen Uyghur xelqining qarshiliq heriketlirini basturushqa qaritilghan déyishke bolidu. Chünki xitay kommunist hökümitining Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini basturushi nöwette xelq'arada eyibleshke uchrawatqan peytte, bu hökümet mushu xildiki qanuniy belgilimilerni chiqirip, özining shepqetsiz basturush qilmishini qanunlashturulmaqchi" dédi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi we xitay weziyet analizchisi chén pokung ependiler yene, nöwettiki Uyghur rayoni weziyiti we rayonda hel qilishqa tégishlik nuqtiliq mesililer heqqide toxtilip, Uyghurlaning nöwettiki weziyiti we bundin kéyinki ehwaligha xelq'araning jiddiy diqqet qilishi kéreklikini bildürdi.

Dilshat rishit ependi bayanida, gherb démokratik döletliri we kishilik hoquq teshkilatlirining, xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni wasite qilip Uyghurlarni basturush weziyitige diqqet qilishi we bu xil qilmishlarni tosushi kéreklikini tekitlidi.

Chén pokung ependi bolsa,nöwette Uyghur weziyiti we xitay hökümitining rayondiki basturush siyasitining téximu yaman aqiwet peyda qilidighanliqini agahlandurup mundaq dédi: "Emma hemmimiz shuni bilimizki, nöwettiki shinjang mesilisi hergizmu puqralarning zorawanliq heriketliri emes, belki hökümet terepning zorawanliqi yeni rayonda dölet térrorluqi yürgüzülüwatqanliqi. Chünki shinjangda az sanliq milletlerge qarita basturush siyasiti yürgüzülüwatidu, ularning diniy étiqadi basturuluwatidu, hetta medeniyiti tili qatarliqlar basturushqa uchrawatidu. Bularni xitay kommunist hakimiyiti keltürüp chiqardi. Shunga xitay hökümiti aldi bilen özining rayonda yürgüzüwatqan dölet térrorchiliqini toxtitishi kérek, shunga méningche, eger bu 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' dölet térrorluqinimu cheklise, u halda bu qanunning yene melum ehmiyiti bolghan bolatti. Emma bu qanun, peqet hökümet hakimiyiti keltürüp chiqarghan weziyetke bolghan naraziliqlarni basturushqa qaritilidiken, u halda bu qanunning héchqandaq roli bolmayla qalmastin, belki téximu zor bolghan qarshiliq heriketlirige seweb bolushi mumkin."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet