Хитайниң йеңи «тор бихәтәрлики қануни» ниң уйғурларға қандақ тәсири бар?

Мухбиримиз ирадә
2017-05-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай сақчилириниң интернет ишләткүчиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2013-Йили 31-июл, шәндуң.
Хитай сақчилириниң интернет ишләткүчиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2013-Йили 31-июл, шәндуң.
Imaginechina

Тор қолланғучилириниң шәхси учурлири, тордики мәзмунлар вә чәтәл учур техника ширкәтлириниң принсиплириғичә берип тақишидиған бу йеңи қанун муназирә пәйда қилмақта.

Кишилик һоқуқ органлири болса бу йеңи қанун арқилиқ хитай һөкүмитиниң интернет тори вә униңдики мәзмунларни башқуруш, тор қолланғучилирини тутқун қилиш даирисини йәниму кеңәйтиш имканиға еришидиғанлиқи, җүмлидин буниң уйғур қатарлиқ нишан қилиниватқан гуруппиларға көрситидиған тәсириниң алаһидә рошән болидиғанлиқини билдүрмәктә.

Ши җинпиң һөкүмити хитайда һакимийәтни қолға алғандин буян хитайдики омумий кишилик һоқуқ вәзийитидә көрүнәрлик чекиниш болғанлиқи һәрқайси кишилик һоқуқ органлириниң доклатлирида бирдәк тилға елинмақта. Болупму униң кишилик һоқуқни, пикир вә учур әркинликини дәпсәндә қилидиған сиясәтләрни қанунлаштуруп, кишилик һоқуққа қиливатқан дәпсәндичиликини қанун нами астида лип бериватқанлиқи диққәт қозғаватқан мәсилиләрниң бири. Алдимиздики күнләрдә йолға қоюлидиған «интернет бихәтәрлики қануни» әнә шуларниң биридур. Хитайда йеңи мақулланған «тор бихәтәрлики қануни» бу йил 1‏-июн күнидин башлап йолға қоюлидиған болуп, хитай һөкүмити мәзкур қанунниң дөләтни һәрхил тор һуҗумлиридин қоғдашни, тор һуҗумлириға қарши хитайдики тор қолланғучилириниң мәнпәәти вә һоқуқлирини қоғдаш, хусусий учурларниң суйиистемал қилинишиниң алдини елиш үчүн хизмәт қилидиғанлиқини билдүргән. Бирақ, чәтәлләрдики кишилик һоқуқ органлири болса бу қанунниң хитайдики тор қолланғучилири үчүн сәлбий ақивәтләрни пәйда қилишидин әндишә қилмақта. Хәлқара кишилик һоқуқ оргини «әркинлик сарийи» ниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим билән «тор бихәтәрлики қануни» һәққидә елип барған сөһбитимиздә, у бу қанунниң уйғурларға биваситә көрситидиған тәсири үстидә тохтилип, мундақ деди: «уйғурларға мунасивәтлик көпинчә делолар дөләт бихәтәрликигә мунасивәтлик делолар қатарида бир тәрәп қилиниватқанлиқи үчүн хитай һөкүмити ‹террорлуққа қарши туруш қануни' арқилиқ чәтәл учур-техника ширкәтлирини уйғур тор қолланғучилириға аит кимлик учури вә улар һәмбәһирлигән мәзмунларни һөкүмәткә тапшуруш һәққидә бесим ишләткән болса бу йеңи тор бихәтәрлик қануниму хитай һөкүмити хитай бихәтәрлик даирилириниңму мана бу учурларни тәләп қилиши үчүн вә уни вақти кәлгәндә җинайәт пакити сүпитидә ишлитиши үчүн йәнә бир васитә яритип бериду.»

Уйғур аптоном райони даирилири йеқинда илгири-кейин болуп, 11 нәпәр уйғурни торда видейо яки рәсим көргәнлики җүмлидин учур истемал қилғанлиқи үчүнла «торда қанунсиз учурларни көрүш вә тарқитиш» дегән җинайәт билән тутқун қилған иди. Тәңритағ тори қатарлиқ рәсмий ахбарат васитилири бу һәқтики хәвиридә, юқиридикиләрниң интернет торида вә үндидарда қанунсиз мәзмунларни йәни әсәбийлик, зораванлиқ, террорлуқ мәзмунидики рәсим, видийоларни көргәнлики, һәмбәһирлигәнлики вә шундақла өсәк сөз тарқатқанлиқи үчүн «җуңхуа хәлқ җумһурийити террорлуққа қарши туруш қануни», «алақә тори учур мулазимитини башқуруш чариси», «шинҗаң уйғур аптоном райони торда ялған учур тарқитишниң алдини елиш вә уни җазалаш низами» қатарлиқ қанун-низамларға асасән бир тәрәп қилғанлиқини хәвәр қилған иди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит болса бу һәқтики сөзидә хитай һөкүмити хитай миқясида қамални омумйүзлүк күчәйтиватқан болсиму, әмма террорлуққа қарши туруш қануни қатарлиқ қанунларниң уйғур елидә техиму кәң даиридә суйиистемал қилиниватқанлиқини ейтти.

Сараһ кук ханим болса юқиридики вәқәләрниң пәқәт уйғур елидила көрүлидиғанлиқини әскәртип, уйғурларниң пәқәт учурни истемал қилғанлиқи үчүнла җазалиниватқанлиқини ейтти. У мундақ деди : «уйғур районида нурғун қанун-түзүм, охшимайдиған йәрлик қанун-түзүмләр арқилиқ уйғурларниң тинчлиқ билән өзиниң етиқадини, пикрини ипадә қилиниши җазалинип кәлди. Биз уйғур районида кишиләрниң пәқәт учурлардин пайдиланғанлиқи үчүнла җазаланғанлиқини көрдуқ. Бундақ әһвалларни адәттә хитайниң башқа җайлирида көргили болмайду. Бу йеңи ‹тор бихәтәрлики қануни' уйғурларни җинайи җазаға һөкүм қилишта биваситә ишлитилмәслики мумкин әмма мән хитай һөкүмити бу қанун арқилиқ шәхси учур мәнбәлириниң уйғурлар тәрипидин ишлитилиши яки бу учур мәнбәлириниң уйғурлар һәққидә вә уйғур райони һәққидә учур тарқитишини чәклимә астиға елиши яки униң мәзмунини контрол қилишини кәлтүрүп чиқириду, дәп қараймән. Чүнки бу қанун асаслиқ ахбарат-интернет ширкәтлиригә қаритилған бир қанун»

Сараһ кук ханимниң мәзкур қанун һәққидә «дипломат» журнилида елан қилған мақалисидин қариғанда, бу қанун алди билән хитайдики нурғун тор бәт қолланғучилириниң болупму хитайда тонулған вә нурғун әгәшкүчилири болған тор язғучилириниң, сиясий анализчи яки тәнқидчиләрниң тор һесаблириниң тақилишини кәлтүрүп чиқириш билән биргә, хәвәр, учур тарқитидиған һәтта сиясий билән алақиси йоқ хәвәр-учур тор адреслириниңму тақилишини кәлтүрүп чиқиридикән. Андин қалса, хитай сақчи даирилириниң интернет ширкәтлиридин тор қолланғучилириниң кимлик учурлириға еришиши вә ақивәттә тор қолланғучилирини қолға елишини асанлаштуридикән. Чүнки бу йеңи қанунға асасән чәтәл интернет ширкәтлириниң тор қолланғучилириға аит учурлар чоқум хитай ичидики тор мулазимитирлиридә сақлашни тәләп қилидиған болуп, бу тор қолланғучилириниң кимлик учурлири вә өз ара йезишқан хәтлириниң вақти кәлгәндә өзлиригә қарши җинайәт пакити сүпитидә ишлитилиш имкани яритидикән.

Сараһ кук ханим сөзидә, бу қанун 1‏-июн ишқа киришә-киришмәйла хитайдики хәвәр мәзмунлирини вә инкастики мәзмунларни контрол қилиш җәһәттә йүз пирсәнт әмәлийлишиши бәк мумкиндәк көрүнмисиму әмма униң бәлгилик гуруппиларға вә тәнқидий пикирдикиләргә қарита тәкши болмиған шәкилдә ишлитилиш мумкинчилики барлиқи, шуңа бу йеңи қанунни тор дунясида техиму қаттиқ вәзийәт үчүн қануний җәһәттин асас яритидиғанлиқини әскәртти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт