Xitayning yéngi "Tor bixeterliki qanuni" ning Uyghurlargha qandaq tesiri bar?

Muxbirimiz irade
2017-05-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-iyul, shendung.
Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-iyul, shendung.
Imaginechina

Tor qollan'ghuchilirining shexsi uchurliri, tordiki mezmunlar we chet'el uchur téxnika shirketlirining prinsiplirighiche bérip taqishidighan bu yéngi qanun munazire peyda qilmaqta.

Kishilik hoquq organliri bolsa bu yéngi qanun arqiliq xitay hökümitining intérnét tori we uningdiki mezmunlarni bashqurush, tor qollan'ghuchilirini tutqun qilish da'irisini yenimu kéngeytish imkanigha érishidighanliqi, jümlidin buning Uyghur qatarliq nishan qiliniwatqan guruppilargha körsitidighan tesirining alahide roshen bolidighanliqini bildürmekte.

Shi jinping hökümiti xitayda hakimiyetni qolgha alghandin buyan xitaydiki omumiy kishilik hoquq weziyitide körünerlik chékinish bolghanliqi herqaysi kishilik hoquq organlirining doklatlirida birdek tilgha élinmaqta. Bolupmu uning kishilik hoquqni, pikir we uchur erkinlikini depsende qilidighan siyasetlerni qanunlashturup, kishilik hoquqqa qiliwatqan depsendichilikini qanun nami astida lip bériwatqanliqi diqqet qozghawatqan mesililerning biri. Aldimizdiki künlerde yolgha qoyulidighan "Intérnét bixeterliki qanuni" ene shularning biridur. Xitayda yéngi maqullan'ghan "Tor bixeterliki qanuni" bu yil 1‏-iyun künidin bashlap yolgha qoyulidighan bolup, xitay hökümiti mezkur qanunning döletni herxil tor hujumliridin qoghdashni, tor hujumlirigha qarshi xitaydiki tor qollan'ghuchilirining menpe'eti we hoquqlirini qoghdash, xususiy uchurlarning suyi'istémal qilinishining aldini élish üchün xizmet qilidighanliqini bildürgen. Biraq, chet'ellerdiki kishilik hoquq organliri bolsa bu qanunning xitaydiki tor qollan'ghuchiliri üchün selbiy aqiwetlerni peyda qilishidin endishe qilmaqta. Xelq'ara kishilik hoquq orgini "Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim bilen "Tor bixeterliki qanuni" heqqide élip barghan söhbitimizde, u bu qanunning Uyghurlargha biwasite körsitidighan tesiri üstide toxtilip, mundaq dédi: "Uyghurlargha munasiwetlik köpinche délolar dölet bixeterlikige munasiwetlik délolar qatarida bir terep qiliniwatqanliqi üchün xitay hökümiti 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' arqiliq chet'el uchur-téxnika shirketlirini Uyghur tor qollan'ghuchilirigha a'it kimlik uchuri we ular hembehirligen mezmunlarni hökümetke tapshurush heqqide bésim ishletken bolsa bu yéngi tor bixeterlik qanunimu xitay hökümiti xitay bixeterlik da'iriliriningmu mana bu uchurlarni telep qilishi üchün we uni waqti kelgende jinayet pakiti süpitide ishlitishi üchün yene bir wasite yaritip béridu."

Uyghur aptonom rayoni da'iriliri yéqinda ilgiri-kéyin bolup, 11 neper Uyghurni torda widéyo yaki resim körgenliki jümlidin uchur istémal qilghanliqi üchünla "Torda qanunsiz uchurlarni körüsh we tarqitish" dégen jinayet bilen tutqun qilghan idi. Tengritagh tori qatarliq resmiy axbarat wasitiliri bu heqtiki xewiride, yuqiridikilerning intérnét torida we ündidarda qanunsiz mezmunlarni yeni esebiylik, zorawanliq, térrorluq mezmunidiki resim, widiyolarni körgenliki, hembehirligenliki we shundaqla ösek söz tarqatqanliqi üchün "Jungxu'a xelq jumhuriyiti térrorluqqa qarshi turush qanuni", "Alaqe tori uchur mulazimitini bashqurush charisi", "Shinjang Uyghur aptonom rayoni torda yalghan uchur tarqitishning aldini élish we uni jazalash nizami" qatarliq qanun-nizamlargha asasen bir terep qilghanliqini xewer qilghan idi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit bolsa bu heqtiki sözide xitay hökümiti xitay miqyasida qamalni omumyüzlük kücheytiwatqan bolsimu, emma térrorluqqa qarshi turush qanuni qatarliq qanunlarning Uyghur élide téximu keng da'iride suyi'istémal qiliniwatqanliqini éytti.

Sarah kuk xanim bolsa yuqiridiki weqelerning peqet Uyghur élidila körülidighanliqini eskertip, Uyghurlarning peqet uchurni istémal qilghanliqi üchünla jazaliniwatqanliqini éytti. U mundaq dédi : "Uyghur rayonida nurghun qanun-tüzüm, oxshimaydighan yerlik qanun-tüzümler arqiliq Uyghurlarning tinchliq bilen özining étiqadini, pikrini ipade qilinishi jazalinip keldi. Biz Uyghur rayonida kishilerning peqet uchurlardin paydilan'ghanliqi üchünla jazalan'ghanliqini körduq. Bundaq ehwallarni adette xitayning bashqa jaylirida körgili bolmaydu. Bu yéngi 'tor bixeterliki qanuni' Uyghurlarni jinayi jazagha höküm qilishta biwasite ishlitilmesliki mumkin emma men xitay hökümiti bu qanun arqiliq shexsi uchur menbelirining Uyghurlar teripidin ishlitilishi yaki bu uchur menbelirining Uyghurlar heqqide we Uyghur rayoni heqqide uchur tarqitishini cheklime astigha élishi yaki uning mezmunini kontrol qilishini keltürüp chiqiridu, dep qaraymen. Chünki bu qanun asasliq axbarat-intérnét shirketlirige qaritilghan bir qanun"

Sarah kuk xanimning mezkur qanun heqqide "Diplomat" zhurnilida élan qilghan maqalisidin qarighanda, bu qanun aldi bilen xitaydiki nurghun tor bet qollan'ghuchilirining bolupmu xitayda tonulghan we nurghun egeshküchiliri bolghan tor yazghuchilirining, siyasiy analizchi yaki tenqidchilerning tor hésablirining taqilishini keltürüp chiqirish bilen birge, xewer, uchur tarqitidighan hetta siyasiy bilen alaqisi yoq xewer-uchur tor adrésliriningmu taqilishini keltürüp chiqiridiken. Andin qalsa, xitay saqchi da'irilirining intérnét shirketliridin tor qollan'ghuchilirining kimlik uchurlirigha érishishi we aqiwette tor qollan'ghuchilirini qolgha élishini asanlashturidiken. Chünki bu yéngi qanun'gha asasen chet'el intérnét shirketlirining tor qollan'ghuchilirigha a'it uchurlar choqum xitay ichidiki tor mulazimitirliride saqlashni telep qilidighan bolup, bu tor qollan'ghuchilirining kimlik uchurliri we öz ara yézishqan xetlirining waqti kelgende özlirige qarshi jinayet pakiti süpitide ishlitilish imkani yaritidiken.

Sarah kuk xanim sözide, bu qanun 1‏-iyun ishqa kirishe-kirishmeyla xitaydiki xewer mezmunlirini we inkastiki mezmunlarni kontrol qilish jehette yüz pirsent emeliylishishi bek mumkindek körünmisimu emma uning belgilik guruppilargha we tenqidiy pikirdikilerge qarita tekshi bolmighan shekilde ishlitilish mumkinchiliki barliqi, shunga bu yéngi qanunni tor dunyasida téximu qattiq weziyet üchün qanuniy jehettin asas yaritidighanliqini eskertti.

Toluq bet