Chégrisiz muxbirlar teshkilati xitayning Uyghur élidiki torda “Pitne-ighwa” tarqatquchilargha zerbe bérish herikitini tenqid qildi

Muxbirimiz erkin
2013.10.28
tyenanmen-uyghur-qarshiliq.jpg 3 Neper Uyghur tyen'enmén meydanida mashina soqush weqesi payda qilghandin kéyinki saqchilarning neq meydanni qorshap turghan körünüsh. 2013-Yili 28-öktebir, béyjing.
AFP

Xitay aliy sot we aliy teptish mehkimisi bu yil 9‏-ayda qanun'gha chüshenche bérip, torda “Pitne-ighwa” tarqatquchilarning jinayi jawabkarliqqa tartilidighanliqini élan qilghan. Lékin, kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, bu qarar Uyghur élide oxshimighan siyasiy, diniy pikirlerni basturushqa qanun destek bolup bergen. Chégrasiz muxbirlar teshkilati bu ehwalni tenqid qildi.

Xitay edliye da'irilirining “Pitne-ighwa” tarqatquchilarni jinayi jawabkarliqqa tartish heqqidiki qararigha egiship, Uyghur élidiki torda “Pitne-ighwa” tarqatquchilarni qolgha élish, qamaqqa höküm qilish herikiti ewj aldi. Shundaqla yene “Pitne-ighwa” gha zerbe bérish toghruluq axbarat sahesidiki teshwiqat kücheydi.

Uyghur élidiki yerlik axbarat wasitiliride “Pitne-ighwa” dep körsitilgen bezi délolarning torgha diniy we nazuk siyasiy mezmundiki uchurlarni chaplash bilen munasiwetlik ikenliki diqqet qozghidi.

“Shinjang géziti” de élan qilin'ghan bu heqtiki bir maqalide, yéqindin buyan “Pitne -ighwa” tarqitish bilen eyiblinip memuri, qanuniy jazagha uchrighan Uyghurlarning mutleq köp qismining torda “Pichan weqesi” yaki “Esebiy diniy idiye” terghib qilin'ghan uchurlarni tarqitip jazalan'ghan kishiler ikenlikini bildürgen.

Maqalide yene, téxnika, qanun we memuri wasitilerdin ibaret köp xil usulni qollinip, torda qanunsiz diniy pa'aliyetlerni cheklesh, torgha nazaretchilikni kücheytish, saghlam mezmunlarni köplep élan qilish, qanun'gha xilap, ziyanliq mezmunlarni élan qilishqa boshluq yaritip bermeslik otturigha qoyulghan.

24‏- Öktebir élan qilin'ghan yene bir xewerde agahlandurup, “Yaman gherezde pitne-ighwa tarqatquchilarni meqsitige yetküzmey, torni pitne-ighwani ewj alduridighan munbet tupraqqa aylandurup qoymasliq üchün, torda ighwa tarqitidighanlarni qanun arqiliq qattiq cheklesh zörür bolup qaldi” dégen.

Merkizi parizhdiki chégrisiz muxbirlar teshkilati Uyghur élidiki bu xil cheklimini tenqid qildi. Mezkur organning asiya ishlirigha mes'ul xadimi bénjamin isma'il, xitay hökümiti özide nimining uchur, nimining ighwa ikenlikige qarar qilish hoquqi bar, dep qaraydighanliqini eskertip, uning pitne-ighwagha zerbe bérish herikitini tenqid qildi.

U: shinjang, tibet we uning chet rayonlirida hem ichki mongghulda az sanliq milletlerning öz ara we sirttin uchurgha érishish, uchur bilen teminlesh hoquqi téximu éghir kemsitishke uchrap keldi. Bu rayonlarda bolupmu shinjangda da'iriler tor alaqisini her waqit üzüp qoyalaydu. Bu, shangxey we béyjingning sehralirida yüz bermeydighan ehwal. Ular Uyghurche tor betlirini xitayche tor betlirige qarighanda téximu qattiq kontrol qilidu hem chekleydu. Ular chet'el axbaratining xewer bérishige cheklime qoyidu. Bügün tyen'enmén meydanida yüz bergen aptomobil weqesini yoshurushqa urundi. Chet'el muxbirlirining weqeni resimge tartishi, sin'alghugha élishigha cheklime qoydi. Ular chet'ellik muxbirlarning tibet we shinjanggha bérip xewer bérishini téximu kontrol qilidu. Barghanlargha hökümet xadimlirini hemrah qilip qoyup, kimni ziyaret qilish, kimni qilmasliqni békitip béridu. Bu ehwal axbarat ölchimi we axbarat exlaqidin yiraq, dep körsetti.

Halbuki, xitay hökümiti bilen xelq'ara axbarat erkinlik teshkilatlirining qandaq uchurlar saghlam mezmunluq uchur, qandaq uchurlarning pitne -ighwa ikenlikini kim qarar qilish mesiliside jiddiy ixtilapi bar.
Chégrisiz muxbirlar teshkilatidiki bénjamin isma'ilning qarishiche, nimining pitne ighwa ikenlikini hökümet qarar qilmasliqi kérek, pitne - ighwa tarqatti, dep qaralghan kishiler bu seweblik jazalanmasliqi lazim.

U mundaq deydu: da'iriler özide nimining uchur, némining pitne-ighwa ikenlikini qarar qilish hoquqi bar dep qaraydu. Eger bu weqe yüz bergen teqdirdimu, u da'iriler teripidin étirap qilinmighuche ighwa hésablinidu. Da'iriler  bir weqening yüz bergenlikini qobul qilip étirap qilsa, shinxu'a agéntliqining tarqitishigha yol qoyidu. Shundila bu weqe bashqa axbarat wasitiliri élan qilsa bolidighan pakitqa aylinidu. Partiye teshwiqat bölümi bolsa, axbarat wasitilirining shinxu'a agéntliqi bergen xewerni asas qilishini kontrol qilidu. Közitidu.

Bezi kishilik hoquq pa'aliyetchilirining ilgiri sürüshiche, torda atalmish “Pitne-ighwa”  tarqitishning özi axbarat we pikir erkinliki da'irisidiki mesile.  Xitay da'irilirining bu xil xahishni qanun jawabkarliqqa tartip jazalishi pütünley xata, pikir erkinlikige qilin'ghan éghir buzghunchiliqtur.
Biraq “Shinjang géziti” de élan qilin'ghan “ Tor pitne-ighwa” yamraydighan tupraqqa aylinip qalmisun, mawzuluq maqale, xitay hökümiti bilen kishilik hoquq pa'aliyetchilirining pikir erkinliki mesilisidiki köz qarshida qanunchiliq zor perq barliqini otturigha qoyghan. Maqalide, peqet qanunning nopuzi arqiliq mewhum dunyani chekligendila, tordiki pitne-ighwalarning yamrishini menbedin chekligili bolidu, dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.