En'gliyelik zhurnalistning Uyghur élidiki tesiratliri

Muxbirimiz irade
2013.09.05
pichan-lukchun-saqchi-charlash.jpg Pichan lükchün weqesidin kéyin saqchilar axbarat orunlirining resimge tartishini tosuwatqan körünüsh. 2013-Yili 27-iyun, pichan.
AFP

Yéqinda en'gliyede chiqidighan “Kélechek” zhurnilida xotenning xan'ériq yézisida weqe yüz bergendin kéyinki weziyet tonushturulghan bir parche sayahet xatirisi élan qilindi. “Xiyaliy düshmen” dep isim qoyulghan mezkur sayahet xatiriside aptor xitay hökümitining weqedin kéyin rayonda yürgüzgen herbiy halitini teswirligen we buni xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan siyasitining bir namayendisi, dégen. U maqaliside Uyghurlarning yürek sadasini bir Uyghur saqchining özige yoshurun halda yighlap turup qilghan “Bizge barawerlik kérek” dégen sözige mujessemleshtürgen.

Uzun yil xitayda yashighan we bu jeryanda jem'iy 5 qétim Uyghur élige sayahetke barghan en'gliyelik mark kitto we uning a'ilisining en'gliyege köchüp kétish aldida Uyghur élige qilghan axirqi sepiri del xotenning xan'ériq yézisida weqe meydan'gha kelgen mezgilge toghra kelgen. U bu yerde uchur qattiq qamal qilin'ghanliqtin zadi namayishta néme bolghanliqini bilelmigen bolsimu, emma xitay hökümitining bu yerde yürgüzüwatqan dini bésim siyasitini “Weqening yip uchi dep qarashqa bolidu” dégen. Uning “Xiyali düshmen” mawzuluq maqalisining qoshumche mawzusi bolsa xitay rehberliri öz qoli bilen teshkillik qarshiliq herikiti shekillendürmekte, dep qoyulghan. Aptor özining sayahet xatirisini mundaq dep bashlighan:
28-Iyun küni jüme namizidin kéyin bu yerde weqe meydan'gha kelgen. Neq meydanda terepsiz guwahchilarning yoqluqidin weqege zadi némining seweb bolghanliqi éniqsiz. Emma uning jüme namizidin kéyinla yüz bergenlikidin qarighanda, xitay hökümitining rayondiki dini cheklimilirining amma arisida naraziliq peyda qilghanliqi we bir türküm yashlarning öz naraziliqini ashkara halda ipade qilghanliqi éniq.

Aptor mark kitto maqalisi dawamida Uyghur élige xitay hökümiti teripidin köchürüp kélin'gen milyonlighan xitay köchmenlirining teyyar öy, xizmettin behrimen bolidighanliqi, hökümetning hetta ularning soda qilishigha maliye jehettin yardem qilidighanliqi we bu xitay köchmenlirining asasen rayondiki néfit we énérgiye saheside xizmet qilidighanliqini bayan qilghan. U zoriyiwatqan xitay köchmenliri yüzidin Uyghurlarning en'eniwi turmush adetlirini bara-bara yoqilishqa qarap yüzliniwatqanliqi we buningdin Uyghurlarning qattiq naraziliqini bayan qilghan.

Aptor özining 1993-yili bir guruppa ékspéditsiyichiler bilen birlikte teklimakan qumluqini piyade bésip ötkenlikini hékaye qilghandin kéyin maqalisige mundaq dep dawam qilghan:
Men xitayda 18 yil yashighandin kéyin, bu yerdin ayrilish aldida, ayalim we balilirimni élip Uyghur élige sayahetke bardim. Biz jéjyangdin Uyghur élige aptomobil arqiliq seper qilduq. Méning meqsitim qumluqni qayta körüsh we balilirimgha bu yerlerni körsitish idi. Biz 10 ming kilométir yolni bésip, axiri Uyghur élining shimalidiki bir tagh boyigha kélip, nahayiti xushal halda dala seylisi qilduq. Lékin biz jenubqa qarap méngip, xoten'ge kelgende del weqedin kéyinki jiddiy mezgilge toghra kep qalghan iduq. Biz u yerge yétip bérishtin bir qanche sa'et awwal namayish yüz bérip bolghan iken, emma uningdin kéyin yüz bergenler bolsa tolimu ishen'güsiz we tolimu hejwi bolup, u del xitay hökümitining qandaq qilip öz qoli bilen özi yoqitishqa urunuwatqan nersini shekillendürüwatqanliqini, téxi shekillenmigen emma xitay hökümitining özining siyasetlirige qarshi teshkillik halda heriket qilidighan bir heriketni öz qoli bilen yasap chiqiwatqanliqini éniq körsitip béretti.

Xoten'ge yétip bérishtin ikki kün awwal, biz teklimakan qumluqining gherbidiki mekit deydighan kichik bir nahiyide iduq. 1993-Yili bizning qumluqtiki sayahitimiz del mushu yerdin bashlan'ghan. Men mekitke yétip kelgende eyni yildikige oxshash menziriler bilen uchrishish üchün aylinip yürettim. Lékin hemme nerse özgirip ketken idi. Men buni “Tereqqiy” qilip kétiptu dey, emma elwette xitayda tereqqiyat dégenning menisi “Yer bilen yeksan qiliwétish we qayta qurush”tin ibaret. Bu yerde en'eniwi Uyghur binakarchiliqidin esermu qalmighan idi. Hemme yer xitayning oxshash qélipta sélin'ghan öyliri bilen toshup ketken idi. Men kéche 10 etrapida mekit ichide aylinip yürettim. Tuyuqsiz yénimdin saqchi mashiniliri ötüshke bashlidi. Ular yoldiki mashinilarni qoghlawatatti. Men téxi birer namayish yüz bergen oxshaydu deptimen. Lékin qarisam bu saqchi mashiniliri oxshash forma kiygen yüzligen xitay oqughuchilirini ular kechlik muzakiridin qaytip öyge mangghanda qoghdap mangidiken. Kéyin uqsam, Uyghur élige qoshna xitay ölkiliridiki ata-anilar 200 ming yüen tölise balilirini Uyghur élide nopusqa alduralaydiken we bu arqiliq ularni aliy mektepke chiqiridiken. Chünki Uyghur élidiki balilarning aliy mektepke ötüsh nomur chéki bashqa ichkiri ölkilerge qarighanda töwen bolidiken.

Aptor maqalisining dawamida mekitte bir Uyghur saqchisi bilen ötküzgen qisqighina söhbiti üstide toxtilip, mundaq dawam qilghan:
-Men yol boyida tamaq yep piwa ichip olturghan bir xelq saqchisi, intérnétni teqib qilidighan bir resmiy saqchi we bir sodiger bilen parangliship qaldim. Men ulardin Uyghur élining weziyitige qandaq qaraydighanliqini soridim. Wezipisi intérnét kontrol qilish bolghan memet isimlik saqchi manga jawab bérip “99 Pirsent kishi xushal, chataq chiqiridighanlar peqet bir pirsentnila igileydu” dep jawab berdi. U manga yuqiridiki xitay oqughuchiliri qolliniwatqan usulni dep bergende, men derhal uningdin “Siler buningdin narazi emesmu, ular Uyghurlarning heqqini éliwalghan tursa?” dep soridim. Ular hemmisi mürisini qisip qoyushti we “Bizning peqet tinch yashighumiz bar, bala tapqumiz yoq” dep jawab berdi. Kéyin aridiki xelq saqchisi bala méni motsiklit bilen yatiqimgha apirip qoyushni teklip qilip turuwaldi. Shuning bilen men uning motsiklitigha chiqip mangdim. Emma u méhmanxanigha qarshi yönilishke qarap mangdi we manga “Men sanga bazarni körsitip qoyay” dédi we yürüp ketti. Men derhal uning mürisini tutuwaldim. Emma u chaghda uning mürisining yénik silkiniwatqanliqini sezdim. U yighlawatatti. Ésedep yighlawatatti. Biz toxtighandin kéyin men uningdin soridim “Néme boldung?” u yighlap turup “Bek qéyin, bizge bek qéyin bop kétip baridu” dédi. Men “Néme qéyin bop kétip baridu?”dep soridim. U “Yashashchu. Biz Uyghurlargha yashash bek tes bop kétip baridu, dédi we formisini tartip turup” qarap baqe, men buni kiyishke mejbur, lékin men bir Uyghur. Ular bizning hayatimizni bek qiyinlashturuwétip baridu”dédi. Men uningdin“Séning hayatingni qiyinlashturuwatqan néme?”, dep soridim. Lékin u achchiqidin gep qilalmaywatatti. Kéyin u méni méhmanxanamgha tashlap qoydi. Ayrilish aldida men uning mürisini tutup turup soridim “Manga bir éghiz söz bilen séning zadi néme telep qilidighiningni dep baqe” dédim. U manga “Déyishim kérekmu?” dégendek bir qariwetkendin kéyin “Barawerlik” dep jawab berdi.

Aptor mark kitto maqalisining dawamida xoten xan'ériqtiki weqedin körgen-anglighanliri üstide toxtalghan. Uning bayan qilishiche, u ayali jonnani xotendiki bir méhmanxanida qoyup qoyghandin kéyin, shangxeydin özi bilen qumluqni ékspéditsiye qilish üchün kelgen dosti robért bilen teklimakan qumluqigha kirgen we shu yerde chédir tikip tüneshni pilan qiliwatqanda robértning shangxeydiki ayali téléfon qilip, xotende weqe yüz bergenlikini xewer qilghan. Aptorning bayan qilishiche, shu chaghda dostining téléfoni arqiliq xitaydiki munazire tor betliridiki xewerlerni körgen, uningda xotende qoralliq Uyghurlarning kochigha chiqip, qalaymiqan urup-chéqiwatqanliqi, ölüp-yarilinish weqelirini peyda qilghanliqi, oq atqanliqidek xewerlerning yézilghan iken. Shuning bilen mark özining xotendiki méhmanxanida qep qalghan ayalidin ensirep téléfon qilghan, emma téléfon we qol téléfonlar pütünley üzüwétilgenliktin ayalidin xewer alalmighan. Kéyin u dosti robértning téléfonidiki bashqa bir xil mulazimet arqiliq axiri ayali bilen sözleshken. Ayali uninggha méhmanxanidiki xitay mulazimlarning uzun kaltek we pichaqlar bilen qorallinip, derwaza aldigha tizilip ketkenlikini éytip bergen. U ayalidin oq awazi anglap-anglimighanliqini sorighan. U anglimighanliqini, emma salyot awazigha oxshaydighan awazni anglighanliqini éytqan.

Mark shenbe küni dosti bilen xoten shehirige qaytip kelgendin kéyin özlirining kocha arilap, namayishning iznalirini körüp baqmaqchi bolghanliqini emma héchnéme tapalmighanliqini bayan qilip mundaq dep yazghan:
Shenbe küni robért ikkimiz xoten shehiride biz anglighandek köydürüwétilgen saqchixana, urup-chéqilghan dukan, qan'gha boyalghan yol dégenlerni körüp béqish üchün kochigha chiqtuq. Emma ularning héchbiri yoq idi. Kochida adem körünmeytti. Hemme yerde muqimliq saqlawatqan herbiyler qaplap ketken. Ittipaq meydani pütünley herbiy mashinilar bilen toshup ketken idi. Meydan'gha yéqinlashqan yashlarning hemmisi toxtitilip, tekshürülüwatatti. Biz chettiki bir kawapxanida olturduq. Saqchi mashiniliri meydan etrapini aylinip yüretti. Mashina ichidikiler kishilerni qattiq közitip, gumanliq kishi izdewatatti. Ular bizgimu shundaq qaridi. Kéyin men resim tartishqa bashliwédim, bir sékontqimu qalmay formiliq saqchidin biri yénimgha kélip, resim tartma, dep warqiridi. Kawapchi bizge yüzligen kishining qolgha élin'ghanliqini éytip berdi. U “Bizde qoral yoq” dégen gepni nechche qétim qaytilidi we “Bizde qoral yoq, ularda bar. Jiq ademni öltürüwetti. Yüzligen ademni” dédi. Ittipaq meydanidin shu éniq körünüp turiduki, bu yerde héchqachan zowaran xaraktéridiki namayish bolghan emes, héchqandaq urup-chaqqan ishmu yoq. Ölgenlerning sani heqqidiki söz-chöcheklermu herxil. Uchur élish mumkin emes idi. Biz xuddi qara öngkürge kirip qalghandek hés qilduq. Yeni mundaqche éytqanda bu yerde adem weqege qanche yéqin bolsa, uchurdin shunche uzaqta qalidiken. Xotende intérnét taqiwétilgen. Téléwiziyimu shu. Shenbe künidin étibaren qol téléfonlar eslige keldi. Biraq qisqa uchur salghili bolmaytti. Da'iriler kishilerning resim ewetishining aldini élish üchün qisqa uchurni ishlimeydighan qilip qoyidiken. Héchqandaq gézitmu tapalmiduq. Men saqchilardin bir qanche qétim weqede adem ölüp-ölmigenlikini soridim. Emma saqchilar manga “Bu dégen dölet mexpiyiti” dep jawab bergili unimidi.

Mark kitto maqalisining dawamida shu kündin étibaren xoten saqchi da'irilirining özi we a'ilisining keynige kiriwalghanliqini, saqchilarning özlirige “Bu yerde térroristlar bar, hayatinglar xewp astida” dep ularni bu yerdin kétishke mejburlighanliqini, herikitini sin'gha alghanliqini, axiri özlirining saqchilargha ikki kün ichide bu yerdin kétishke wede bergenlikini bayan qilghan. Uning bayan qilishiche, u bir Uyghur satirashxanisigha chach aldurghili kirgende, satirashxanidiki téléwizorda del weqe heqqide xewer bériliwatqan bolup, uningda afghanistandiki térrorluq baziliri, dunya Uyghur qurultiyining gherptiki bir dölette achqan yighinlirining körünüshliri, gérmaniye, firansiye, amérika we en'gliyening bayraqlirining körünüshliri, rabiye qadirning amérika dölet mejliside söz qiliwatqan körünüshliri bérilgen we axirida xitay qisimlirining küresh qiliwatqan körünüshliri bérilgen. Shuning bilen aptor satirashtin “Bular sherqiy türkistanchilarmu?” dep sorighan. U “Néme sherqiy türkistanchi bolatti?” dégen.

Aptor “Ular üch xil küchlermu?” dep sorighan u “Néme üch u?” dep jawab qayturghan. Aptor téléwizorni isharet qilghan. Satirash bolsa uninggha “Hemmisi bir taghar quruq gep” dep jawab bergen. Aptor maqalisige mundaq dep dawam qilghan:
“Uyghur élide térrorist yoq. Bu yerde xelq'aradiki éta we ira dégen teshkilatlar bilen teng sewiyide turidighan teshkilatlar yoq. Lékin ishinimenki, bu yerde mushundaq teshkilatlarning bolushini arzu qilidighan yashlar bar. Eger menmu bikardin-bikar toxtitilip, axturulghan bolsam, herbiy mashinilar kochamda sa'ette bir, kéchimu-kündüz chörgilep yürgen bolsa, baghchida oltursam, herbiyler yénimda manga qandaq hujum qilishni meshiq qilsa, dini pa'aliyetlirimni kaméragha alsa, imam cheklense, burutumni éliwetse, hökümet manga we etrapimdiki dostlirimgha “Bolghusi térrorist” qatarida mu'amile qilsa, u halda menmu bir küni sün'iy oghut bilen shéker sétiwélip, herbiy mashinilar dawamliq ötidighan yerlerni közetken bolar idim. Xitay hökümiti shinjangda yürgüzüwatqan bundaq qattiq qolluq siyaset hergizmu ular dewatqan u inaq jem'iyetni berpa qilmaydu. Emeliyette del uning eksini berpa qilidu. Eger bu yerde biri naraziliq we térrorluq peyda qiliwatqan bolsa u del hökümetning özi. Xewerni cheklep, uchur-alaqini üzüshning, exmiqane sho'arlarning qilchimu paydisi yoq.”

Aptor mark kitto maqalisining axirida, saqchilarning kechkiche özlirige bu yerde térrorist bar, hayatinglar xewp astida dep keynige kiriwalghanliqi, biz bu yerde tehdit hés qilmiduq, yerlikler bizge yaxshi mu'amile qiliwatidu désimu unimay bularni kétishke mejburlighanliqini, kéyin “Térrorchi Uyghurlar dalada yétip sayahet qiliwatqanlarni öltürüwétiptu” dep gep tarqalghanliqini we u “Öltürülgenler dep bizni démekchimu” dep intayin ejeblen'genlikini bayan qilghan we maqalisini mundaq dep ayaghlashturghan:
“Uyghur élidiki 5 heptilik sayahitim jeryanida azraq endishe hés qilghan waqtim peqet saqchilar bizni dala meydanidin qoghlighan küni boldi. Etrap qarangghu idi. Ayalim we balilirim chédir ichide, robért bilen men sirtta otning yénida olturattuq. Tuyuqsiz ikki Uyghur yash motsiklitni nahayiti tézlik bilen heydep kélip, uni derex yénigha toxtitip qoyghandin kéyin, bizge qarap yügürüshke bashlidi. Ular shaxlar arisidin oqtek uchup ötüwatatti. Qoli bolsa yanchuqida. Kéyin ular yénimizda toxtap yanchuqidin liq bir aliqan örükni chiqirip bizge bergendin kéyin, bir éghizmu gep qilmay, külümsirigen halda arqigha örülüp mangdi. Biz ulargha, Uyghurche “Rehmet” déduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.