Хитайда давамлишиватқан тор контроллуқи вә уйғур тор бекәтлириниң әһвали диққәт қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2013.09.26
xitay-internet-cheklesh-weibo.jpg Хитай пуқрасиниң кафехана интернетини ишлитип вейбо қатарлиқ тор бәтлиригә кириватқан көрүнүш. 2012-Йили 2-апрел, бейҗиң.
AFP

Хитай даирилири бу йил 8-9-ай мәзгиллиридә “интернетта өсәк сөз тарқатқанларға зәрбә бериш” һәрикитини башлап интернетқа қаритилған контроллуқни йәниму күчәйтти.

8-Ай мәзгилидә хитай интернет саһәсидә актип учур йоллап келиватқан тор блог саһиблирини қолға елиш вәқәлири йүз бәрди. 2013-Йили 9‏-сентәбир күни хитай алий сот вә алий тәптиш мәһкимиси мәвҗут алақидар қанунларни тәтбиқлашни кеңәйтип, торда һақарәт қилиш, паракәндичилик селиш, қанунсиз сода билән шуғуллиниш вә қақти-соқти қилиш қатарлиқ қилмишларниң җинайи җавабкарлиққа тартилидиғанлиқини, һәмдә торда тарқитилған иғва 500 гә йәтсә шу кишиниң қануний җавабкарлиққа тартилидиғанлиқини елан қилди.

Қарар елан қилинип икки һәптидин кейин, йәни 17-сентәбир күни хитайниң гәнсу өлкиси җаң җявән областлиқ сақчи идариси 16 яшлиқ өсмүр толуқсиз оттура мәктәп оқуғучиси яң хуйни “торда иғва тарқатти” дәп қолға елиш вәқәси йүз берип, 23-сентәбир күни яңхуй гунаһсиз дәп қоюп берилди.

Чәтәлләрдики уйғур зиялийлиридин хитай вәзийитини вә хитайниң интернет саһәсидики чәклимә вә контроллуқини узундин буян көзитип келиватқан әзиз әйса әпәнди,гәнсуда йүз бәргән 16 яшлиқ өсмүрни “торда иғва тарқатти”дәп қолға елиш вә қоюветиш вәқәси билән уйғур елидә елип бериливатқан “интернетта өсәк сөз тарқатқанларға зәрбә бериш” һәрикитини селиштуруп,өз қарашлирини оттуриға қойди.

Әзиз әпәнди йеқинқи бирқанчә айда хитайда давамлишиватқан“интернетта өсәк сөз тарқатқанларға зәрбә бериш” һәрикитиниң хитай идеологийә саһәсидә елип бериливатқан йәнә бир қетимлиқ бастуруш икәнликини билдүрүп, интернет, учур-алақә саһәсидә уйғурларға қаритилған чәклимә вә бастурушниң хитайниң һәрқандақ өлкисидинму еғирлиқини билдүрди.

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқ орунлар хитай даирилириниң интернет контроллуқини әйибләп келиватқан болуп, 9-сентәбир күни хитай даирилири мәзкур әдлийә қарарини елан қилғандин кейин, хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай һөкүмити елан қилған бу қарарни тәнқидлигән иди.

Әйни чағда кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлириға мәсул хадими софийә ричардсон бу һәқтә тохтилип, “хитай һөкүмити оттуриға қойған бу йеңи җазалаш тәдбири намда ‛яман нийәт вә питнә иғваларни җазалаш‚ ни мәзмун қилған дейилсиму, әмәлийәттә һөкүмәтни тәнқид қилғучилар вә қанунсиз қилмишларни паш қилғучиларни нишан қилған.” дегән. Софийә ханим йәнә бу қарарниң даириләрниң торда өзиниң пикир һоқуқини қолланған кишиләрни қамаққа елишини асанлаштуридиғанлиқини илгири сүргән иди.

Әзиз әйса әпәнди даириләрниң бу қарариниң уйғур елидики интернет контроллуқини техиму күчәйтип, торда өз пикрини әркин оттуриға қойған уйғурларниң тутқун қилиниш нишаниға айлинишиға сәвәб болидиғанлиқини мисаллар арқилиқ баян қилди.

Әзиз әйса әпәнди сөзидә 5-июл үрүмчи вәқәси мәзгилидә йүз бәргән, уйғур биз, диярим, шәбнәм қатарлиқ 200дин артуқ уйғур тор бекитиниң тақиветилип, мухбир ғәйрәт нияз қатарлиқ тор язғучилири вә тор башқурғучилириниң қолға елинип, еғир қамақ җазасиға һөкүм қилиниш вәқәси, шундақла бу йил 9-айда йәкән қатарлиқ җайларда интернетта чәтәл агентлиқлириниң хәвәрлирини вә ислам әқидилиригә аит филимларни көргини үчүнла 9-йилдин 10-йилғичә болған еғир қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғурлар һәққидики вәқәләрни тилға елип, йеқинқи бирқанчә йилдин буян уйғурларға қаритилған бастуруш еғирлишип, интернет контроллуқи техиму күчәйгәнликини билдүрди.

Әзиз әйса әпәнди зияритимиз ахирида йәнә хитай даирилири елан қилған “торда иғва тарқатқанларни җазалаш” қануни һәққидә тохтилип, даириләр йолға қоюватқан бу тәдбирләрниң хитайдики интернет тәрәққиятиға җүмлидин уйғур елидә 5-июлдин кейин қайтидин гүллиниш басқучиға киргән уйғур тор тәрәққиятини тосуп қалалмайдиғанлиқиниму билдүрди.

Әзиз әйса әпәнди бу һәқтә тохтилип, пүтүн дуня електронлуқ учур дәвригә киргән бүгүнки шараитта, хитай даирилириниң бу хил қанунлар арқилиқла, хәлқниң пикир әркинликини вә интернетта учур тарқилишини тосуп қалалмайдиғанлиқини, шуңа уйғур елидики интернет-учур алақисиниңму хәлқара тәрәққият йөнилишигә маслишип техиму гүллинидиғанлиқини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.